Bali - điểm đến từng được ví như vườn địa đàng trên trần gian toạ lạc tại Indonesia - giờ đây khiến du khách phải nhìn nhận lại danh xưng vang bóng một thời. Một trong số họ là Zoe Rae.
Không ít du khách đặt chân đến Bali bị vỡ mộng - Ảnh: Getty Images
Trong một video đăng trên YouTube hồi tháng 7, cô quay lại cảnh mình ngồi trong khách sạn tại Bali mà chia sẻ: “Từ lúc đặt chân đến Bali, tôi đã có cảm giác không đúng. Trên mạng xã hội, tôi thấy nhiều du khách kể lại họ đã có trải nghiệm tuyệt vời thế nào, nhưng chỉ cần thử chụp một tiệm cafe rồi phóng to lên thôi, bạn sẽ lập tức vỡ lẽ.”
Rae không kể chi tiết là mình đã vỡ lẽ chuyện gì, chỉ biết rằng cô lập tức đặt vé bay đến Dubai mừng kỷ niệm ngày cưới thay vì tổ chức tại Bali như dự tính. Nhưng nhìn vào thực tế, câu trả lời cũng dễ hiểu.
Không thiếu bài đăng “tưởng tượng và thực tế” trên mạng về Bali. Thực khách vừa ăn tối vừa ngắm cảnh hoàng hôn tuyệt đẹp cũng “thưởng thức” thêm vài bãi rác ngổn ngang xung quanh. Bức hình tạo dáng trong bộ bikini bên thác nước hút hồn cũng tiện thể bỏ qua hàng người rồng rắn đứng trên các tảng đá trơn trượt chỉ để chờ chụp một bức ảnh cho mình. Ly sinh tố cắm ống hút tre nứa thật thơ mộng làm sao nếu ta tạm ngơ đi con đường ùn tắc nghi ngút khói xe ngay bên cạnh.
Rác thải trở thành vấn đề nan giải tại một vài bãi biển - Ảnh: Getty Images
Hàng triệu người đổ về Bali mỗi năm hòng tìm được Shangri-La như trong hồi ký “Eat, Pray, Love” (tựa Việt: “Ăn, cầu nguyện và yêu”) nổi tiếng vài chục năm trước, để rồi được “trải nghiệm” kẹt xe kinh hoàng và các công trình mọc lên như nấm nhằm phục vụ du lịch hậu Covid-19.
Sức ép dồn lên hòn đảo khiến du khách ngày càng ngán ngẩm. Nhưng sự kiện gần đây lại là hồi chuông cảnh tỉnh đầy thương tâm - một trận lũ lớn hiếm gặp đã cướp đi sinh mạng hàng chục người. Theo giới chức trách, hệ thống xử lý rác thải yếu kém cùng tốc độ đô thị hoá nhanh khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn. Chính phủ đã ra lệnh hạn chế các dự án xây dựng tại Bali. Song, nhiều người cho rằng động thái như muối bỏ biển này là quá muộn màng.
Trận lũ tồi tệ nhất tại Bali làm lộ hạ tầng xử lý rác thải yếu kém của điểm nóng du lịch này - Ảnh: Getty Images
Vì sao hòn đảo từng được mệnh danh “thiên đường cuối cùng trên trái đất” lại lâm vào hoàn cảnh bi đát này?
#Bali trên Instagram
Từ đầu thế kỷ 20, du khách phương Tây đã bắt đầu chú ý tới Bali, xem đây là vùng thiên nhiên hoang sơ với các cánh đồng lúa bạt ngàn và nhiều ngôi đền Hindu độc đáo. Người dân bản xứ tôn thờ thiên nhiên, xem khỉ, bò, chim là những sinh vật thiêng liêng, những gốc cây cổ thụ là nơi linh hồn trú ngụ, và Núi lửa Batur được xem là vùng được nữ thần bảo hộ.
Gisela Williams, ngòi bút du lịch tại Berlin thường xuyên đến Bali du lịch từ những năm 1990, cho biết: “Đây là một trong những địa điểm đầu tiên khi người ta bàn đến xã hội không tưởng, hội tụ biết bao cái đẹp và truyền thống đặc sắc. Chính nền văn hoá Hindu Bali là chất liệu dệt nên những hình tượng mỹ miều như thế.”
Từ những năm 1990, du khách bắt đầu đổ về Bali vì những nét văn hoá truyền thống đặc sắc nơi đây - Ảnh: Getty Images
Chỉ trong 10 năm trở lại đây, ngành du lịch tại hòn đảo tăng phi mã, từ 3,8 triệu lượt khách năm 2014 lên 6,3 triệu lượt trong 2024. Lượng du khách năm nay có vẻ sẽ phá kỷ lục: hơn 7 triệu lượt khách ngoại quốc. Hầu hết đều đến Bali không phải vì truyền thống thú vị hay để tìm nơi tịnh dưỡng mà vì các hộp đêm bãi biển và khu vực lướt sóng. Quán nào cũng bán rượu và du khách có thể ăn mặc thoáng hơn tại đây so với bất kỳ đâu ở Indonesia. Phần đông du khách cũng muốn trải nghiệm những khách sạn, villa, spa sang trọng bậc nhất tại Bali.
Ngoài ra, các bãi tắm với khung cảnh hoàng hôn lãng mạn, cũng là điểm nhấn thu hút du khách - Ảnh: Getty Images
Williams nhìn nhận: “Khách phương Tây thích những trải nghiệm sang trọng với mức giá vô cùng phải chăng tại đảo. Kể từ khi mạng xã hội phổ biến, nó trở thành phương tiện tìm hiểu về thế giới theo cách hời hợt nhất… Chỉ nhìn thấy một tấm hình là bạn muốn đến nơi đó ngay.” Câu chuyện của Zoe Rae cũng là câu chuyện của nhiều du khách “vỡ mộng” khác.
Bình luận về video của Rae, Hollie Marie, nhà sáng tạo nội dung người Anh hoạt động trên TikTok, đăng video khuyến cáo: “Chỉ nhìn Bali trên Instagram, bạn sẽ hiểu sai về nơi đây. Vấn đề nằm ở chỗ du khách tới Bali vì muốn trải nghiệm các quán cafe nhỏ xinh, chụp các bức ảnh có thể khoe trên Instagram, mà không mảy may để ý Bali là một hòn đảo với nền văn hoá đặc sắc.”
Canny Claudya, người quyết định chuyển khỏi Thủ đô Jakarta để đến Bali sinh sống, nhận xét: “Những ai nán lại lâu hơn, khám phá nhiều nơi hơn là những địa điểm gợi ý trên mạng, đều đồng tình thiên nhiên nơi đây rất sống động, ngất ngây lòng người. Từ các khu vực lặn ngắm cá heo cho đến những tán rừng xanh rậm rì phía bắc, hòn đảo này còn nhiều nơi để khám phá hơn là các “tụ điểm ăn chơi” mà khách nước ngoài thường hay lui tới. Nếu chợt nghĩ Bali này quá đông đúc, có lẽ bạn đã chưa chọn đúng điểm tham quan.”
“Xói mòn qua năm tháng”
Trái với Claudya, nhiều dân địa phương cho rằng Bali đã thay đổi rất nhiều dưới tác động của du lịch. Mỗi khi nghe một du khách nước ngoài nào đó than vãn nơi này không giống như thiên đường trong trí tưởng tượng, nhiều người dân địa phương chỉ ra lời chê đó mỉa mai tới mức nào.
I Made Vikannanda, nhà nghiên cứu người Bali ủng hộ bảo vệ con người và tự nhiên trên đảo, bức xúc: “Khi du khách than rằng Bali ngày càng đông đúc, họ là một phần của đám đông đó. Cứ như thể người đi xe hơi than vãn: “Sao kẹt xe lắm thế này?” vậy. Chính chúng ta lái xe, chính chúng ta góp phần vào tình trạng kẹt xe mà.”
Ni Kadek Sintya, dân địa phương 22 tuổi, vẫn nhớ lúc cô còn có thể lái xe tay ga đi thong thả trên các con đường vắng vẻ ở Canggu. Vậy mà chỉ 5 năm sau, Canggu lại là nơi thường bị ùn ứ nhất trên toàn đảo. Mỗi sáng, trước khi đến được chỗ làm ở khu nghỉ dưỡng, Sintya phải đi qua biết bao nhiêu villa và quán cafe; nơi nào cô đi qua cũng inh ỏi tiếng kèn xe thúc nhau. Cô chia sẻ: “Tôi không dám đứng lại chứ đừng nói là ngồi nghỉ. Vậy là mỗi khi đi qua chỗ trước đây tôi thường dừng chân, trong tôi lại man mác nỗi buồn khó tả. Cứ như Bali dần xói mòn qua năm tháng vậy.”
Trước kia đi xuyên qua những cánh đồng, giờ những con đường chật hẹp tại Canggu lại trở thành đất vàng cho bất động sản - Ảnh: Ade Mardiyati
Theo đà phát triển du lịch, các khách sạn, quán xá, quầy bar cũng tỏa rộng ra phía bắc từ phía nam hòn đảo giờ đã quá chật chội. Từng chỉ là một làng chài yên bình, Canggu giờ đây trở thành điểm nóng thu hút những ai đam mê lướt sóng. Số phận của nó cũng giống Uluwatu hay Seminyak trước kia - những vùng “khỉ ho cò gáy” bỗng chốc chuyển mình, đón nhận lượng lớn du khách muốn trải nghiệm “nơi chưa ai từng đặt chân tới”. Vậy là quán cafe, phòng gym, phòng họp nhóm mọc đầy hai bên con đường quê vốn đã chật hẹp.
Giờ đến lượt Pererenan phía bắc được tung hô là nơi yên tĩnh hơn Canggu. Xa hơn về bắc, giữa những tán rừng Ubud, một số khu nghỉ dưỡng nằm rải rác hứa hẹn trải nghiệm “rời xa chốn thành thị phía nam”.
Các khu nghỉ dưỡng giữa rừng tại phía bắc Bali được xem là điểm đến lý tưởng cho những du khách không thích ồn ào - Ảnh: Getty Images
Hollie Marie nhận xét: “Hòn đảo bị đưa vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Đúng là ta nên khuyến khích du khách đến tham quan nhiều vùng khác nhau… Nhưng rồi các công trình cứ theo đó mà mọc lên ở bất cứ nơi đâu có khách. Người ta xem Bali không khác gì cái sân chơi trẻ em vậy.”
Tháng nào cũng có ít nhất một vụ du khách thực hiện hành vi không đứng đắn hoặc thậm chí vi phạm pháp luật như lái xe khi say xỉn hay không đội mũ bảo hiểm. Một số khách nước ngoài bị trục xuất vì khoả thân tại các nơi thờ tự linh thiêng; một số khác bị bắt vì nhậu say rồi đánh nhau.
Ngoài ra, nhiều người tỵ nạn chạy khỏi vùng chiến sự Nga - Ukraina chọn Bali làm nơi trú ngụ. Vừa qua, thủ trưởng Cơ quan Thuốc phiện Quốc gia Indonesia báo động tình trạng người mang quốc tịch Nga và Ukraina tham gia vào các hoạt động phạm pháp tại Bali.
Dọn dẹp
Dân địa phương ngày càng chán nản tình trạng quá tải du lịch. Một số còn lên mạng thẳng thừng “bóc phốt” những du khách hành xử không đúng mực, mặc dù người dân nơi đây vẫn thuộc hàng thân thiện, hiếu khách bậc nhất.
Nhưng quá tải du lịch khiến Bali thường xuyên kẹt xe - Ảnh: Getty Images
Như bao bạn trẻ cùng thế hệ với cô, Sintya sống dựa vào du lịch. Cô bất bình: “Nhiều du khách cứ nghĩ chỉ cần xì tiền cho chúng tôi là họ có thể làm bất cứ thứ gì họ muốn. Đôi lúc tôi cảm thấy như mình bị cầm tù vậy. Chúng tôi sống nhờ du lịch. Nếu dừng hết hoạt động du lịch, chúng tôi sẽ sống ra sao đây?”
Như nhiều người dân tại Bali, Ni Kadek Sintya sống nhờ vào du lịch - Ảnh: Ade Mardiyati
Mặc cho “đà phát triển không kiểm soát” của du lịch tại Bali, nhà nghiên cứu Vikannanda vẫn ấp ủ suy nghĩ: “Ta có thể phát triển Bali hoà hợp với thiên nhiên. Tôi vẫn tin vào khả năng đó, đặc biệt nếu có thế hệ trẻ ngày nay góp sức.”
Thật vậy, nhiều doanh nghiệp và nhóm hoạt động xã hội tại địa phương đã phát động một số phong trào thúc đẩy phát triển bền vững, bao gồm nâng cao ý thức xử lý chất thải cho đến vận động dọn dẹp bãi biển. Giới chức trách, vốn bị chỉ trích do không điều tiết hoạt động du lịch, cũng đã bắt tay vào công cuộc dọn dẹp.
Đầu năm 2025, Bali cấm các vật dụng nhựa dùng một lần và ra quy định ứng xử nhằm “đảm bảo ngành du lịch Bali được bền vững, tôn trọng và hài hoà với hệ giá trị địa phương”. Cảnh sát cũng được điều động tới các điểm nóng du lịch để theo dõi, ngăn du khách vi phạm luật lệ.
Maria Shollenbarger, chủ biên tạp chí HTSI chuyên về du lịch trực thuộc Financial Times, cho biết: “Chính phủ Indonesia đã nhận ra Bali là nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá chứ không phải chỉ là thị trường du lịch có thể vô tư khai thác. Theo nhiều góc phân tích quá tải du lịch khác nhau tại Bali thì nơi đây không khác gì lò tạp nham. Nhưng tôi cho rằng bất kể du lịch đến đâu đi nữa, du khách vẫn cần phải thực hiện những hành vi có trách nhiệm, hãy luôn nhớ lấy điều đó.”
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)