Mỗi năm lại có 6 giải thưởng được trao tặng cho các cá nhân, tập thể với đóng góp to lớn trong các lĩnh vực vật lý, hoá học, sinh lý học hoặc y học, văn học, hoà bình, và khoa học kinh tế.
Giải thưởng trao trực tiếp tại Thủ đô Stockholm, Thuỵ Điển, vào tháng 12 tới bao gồm chứng nhận, huy chương, và một khoản tiền 11 triệu krona (hay 1,17 triệu USD) cho mỗi công trình đạt giải Nobel. Cá nhân hay tập thể thắng giải Nobel được gọi là “laureate”, bắt nguồn từ “vòng nguyệt quế” (“laurel wreath”) thường trao cho người chiến thắng trong các cuộc so tài thời Hy Lạp cổ đại.
Dưới đây là đôi nét về những công trình đã xuất sắc đạt giải Nobel năm 2025.
Vật lý
Ba cá nhân xuất sắc nhận giải Nobel Vật lý 2025 - Tranh: Niklas Elmehed
John Clarke, Michel H. Devoret, và John M. Martinis là ba giáo sư người Mỹ được trao giải Nobel Vật lý 2025 nhờ công trình cơ học lượng tử có vai trò nền tảng cho các phát minh hết sức quen thuộc như điện thoại hay máy ảnh, theo Uỷ ban Nobel Vật lý.
Uỷ ban dẫn ra nhiều thí nghiệm do các nhà vật lý trên thực hiện trong giai đoạn 1984-1985 có thể chứng minh hai nguyên tắc lượng tử ở cấp độ vĩ mô, nhìn thấy được: “hiệu ứng xuyên hầm lượng tử” và “lượng tử hoá năng lượng trong mạch điện”.
Xuyên hầm lượng tử là hiện tượng các phân tử đi xuyên qua một vật cản nào đó khi nó dường như không đủ năng lượng để làm vậy. Theo diễn giải của Uỷ ban, trong khi các vật thể vĩ mô như quả bóng khi bị ném vào tường sẽ bật trở lại, các phân tử ở “thế giới vi mô” đã từng được quan sát thấy có thể “xuyên hầm lượng tử” để từ đi từ mặt tưởng bên này sang mặt bên kia.
Uỷ ban ghi nhận Clarke, Devoret, và Martinis đã chứng minh được hiện tượng trên ở cấp độ vĩ mô nhờ lắp ráp hệ thống điện siêu dẫn “có khả năng xuyên hầm từ trạng thái này sang trạng thái khác, như thể đi xuyên bức tường vậy”. Họ còn chứng minh được cả hệ thống chỉ lượng tử hoá, hay thu hoặc mất một phần năng lượng xác định. Đó là một bằng chứng khác ở cấp độ vĩ mô thể hiện nguyên lý xuyên hầm lượng tử, theo Uỷ ban.
Clarke, Giáo sư danh dự tại Viện Sau đại học Berkeley thuộc Đại học California, phát biểu sau khi được xướng tên nhận giải rằng ông, Devoret, và Martinis đều biết công trình về xuyên hầm lượng tử cũng quan trọng, song không ngờ 40 năm sau đó nó lại đóng vai trò to lớn đến vậy. Ông chia sẻ: “Tôi vẫn còn bất ngờ. Thật vui và hân hạnh khi được chia sẻ giải Nobel Vật lý với Devoret và Martinis. Tôi không nghĩ mình có thể nhận giải mà thiếu hai người họ.”
Hoá học
Chủ nhân giải Nobel Hoá học 2025 - Tranh: Niklas Elmehed
Kitagawa Susumu, Richard Robson, và Omar M. Yaghi được vinh danh vì công trình phát triển các cấu trúc phân tử giúp giới nghiên cứu “có thể thu nước từ không khí sa mạc, thu hồi carbon dioxide, và lưu giữ khí hydro”, theo Uỷ ban Nobel Hoá học. Kitagawa hiện đang công tác tại Đại học Kyoto ở Nhật; Robinson là Giáo sư tại Đại học Melbourne, Úc; còn Yaghi đang công tác tại Đại học California, Berkeley.
Miệt mài nghiên cứu trong suốt 15 năm từ những năm 1980, các nhà hoá học trên đã tìm ra khung kết cấu gồm các phân tử kim loại liên kết với phân tử hữu cơ có những khoảng rỗng đủ lớn cho phép không khí và nhiều vật liệu khác lưu thông.
Theo bài tóm tắt của Uỷ ban, một trong những ứng dụng đáng chú ý của công trình là lưu giữ các chất khí độc hại bằng “khung kim loại-hữu cơ”, lấy đó làm chất bán dẫn bởi loại “khung” mới có khả năng thu giữ lượng khí lớn hơn so với các vật liệu truyền thống.
Trả lời phỏng vấn sau buổi công bố giải thưởng, Yaghi thừa nhận sự nghiệp của mình “là chặng đường lắm gian truân”. Ông nhớ lại mình sinh ra trong một gia đình nhập cư như thế nào và phải sống trong một “căn nhà khiêm tốn” chật kín người, bên ngoài nuôi gia súc ra sao. Yaghi phát biểu tại một cuộc họp báo ở Berkeley: “Khoa học là nhân tố giúp cân bằng vị thế giữa người với người. Khoa học giúp ta trò chuyện được với nhau và điều đó không ai có thể biến đổi. Khoa học sẽ mãi quan trọng và bất kỳ xã hội văn mình nào cũng đều khuyến khích, đẩy mạnh nó.”
Sinh lý học hoặc Y học
Ba nhân vật được vinh danh Nobel Sinh lý học hoặc Y học 2025 - Tranh: Niklas Elmehed
Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell, và Sakaguchi Shimon được vinh danh nhờ công trình cung cấp “hiểu biết nền tảng” về các chức năng của hệ miễn dịch, theo Uỷ ban Nobel Sinh lý học hoặc Y học. Uỷ ban tóm tắt: “Họ phát hiện hệ miễn dịch được cơ thể kiểm soát như thế nào. Các chủ nhân giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học đã phát hiện tế bào T điều hoà - vệ sĩ hệ miễn dịch - có nhiệm vụ ngăn tế bào miễn dịch tấn công chính cơ thể mình.” Cũng theo Uỷ ban, hiện đang có hơn 200 đợt thực nghiệm lâm sàng phát triển từ nền tảng nghiên cứu của 3 cá nhân này.
Shakaguchi là chuyên gia miễn dịch tại Đại học Osaka ở Nhật; Brunkow là quản lý cấp cao phụ trách chương trình học tại Viện Sinh học Hệ thống ở Seattle, Mỹ; còn Ramsdell đồng sáng lập Sonoma Biotherapeutics - công ty công nghệ sinh học tại San Francisco, Mỹ.
Brunkow không khỏi bất ngờ khi hay tin mình được trao giải: “Điện thoại rung, tôi thấy số lạ từ Thuỵ Điển cứ nghĩ là cuộc gọi rác nên tắt máy rồi đi ngủ tiếp.”
Ramsdell còn biết tin muộn hơn. Uỷ ban trao giải không liên lạc được cho ông bởi ông “đang tận hưởng cuộc sống, đi dạo đó đây tại một nơi xa xôi cách biệt với thế giới văn minh”, công ty Sonoma cho biết. Ramsdell kể lại với tờ The New York Times rằng vợ ông vừa đến nơi có sóng điện thoại đã nhận được hàng tá tin nhắn, nhờ vậy mà ông mới biết mình được xướng tên trong kỳ Nobel năm nay.
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)