Một nhóm tác giả, dẫn đầu là Ilka Agricola - Giáo sư toán tại Đại học Marburg, Đức -thay mặt Hiệp hội Toán học Đức (DMV) và Liên minh Toán học Quốc tế (IMU) tiến hành điều tra hành vi gian lận công bố kết quả toán học và phát hiện gian lận có hệ thống kéo dài suốt nhiều năm.

Ilka Agricola từ Đại học Marburg, Đức, là tác giả bài nghiên cứu trên - Ảnh: Torsten Richter

Kết quả nghiên cứu đăng tải lên kho bản thảo arXiv cũng như Thông báo Hiệp hội Toán học Mỹ đã gây ra nhiều tranh cãi trong giới toán học. Bài nghiên cứu còn đưa ra một số kiến nghị về công bố kế quả nghiên cứu lĩnh vực này.

Gần đây, chất lượng nghiên cứu không còn được đánh giá qua nội dung bài đăng báo mà qua các tiêu chí thương mại như số lượt công bố, lượt trích dẫn hay “danh tiếng” (hệ số ảnh hưởng) của tờ tạp chí đăng bài. Cách định lượng những tiêu chí này không được công khai mà khá mập mờ, không lấy ý kiến từ cộng đồng học thuật, có thể dễ dàng bị lợi dụng để đẩy mạnh hoạt động buôn bán các sơ sở dữ liệu khoa học ra toàn thế giới.

Các công ty chuyên về gian lận khoa học hứa hẹn sẽ “phù phép” những tiêu chí trên, mang lại lợi ích cho nhiều cá nhân và cơ sở giáo dục. Đó là bởi trường nào càng xếp hạng cao, trường đó càng dễ tiếp cận các nguồn đầu tư, tài trợ, đồng thời có cơ sở để vừa tăng học phí mà lại vừa thu hút sinh viên theo học, gồm cả sinh viên quốc tế. Hậu quả là nhiều bài báo khoa học ra đời chỉ để tăng điểm tiêu chí mà chẳng ai thèm đọc vì chúng không trình bày bất kỳ phát hiện nào mới mẻ, thậm chí còn vướng nhiều sai lầm rất cơ bản.

Bài nghiên cứu của nhóm dẫn ra nhiều ví dụ đáng báo động. Chẳng hạn theo cơ sở dữ liệu của Clarivate Inc., đơn vị dẫn đầu về “phù phép” tiêu chí, đại học nắm giữ số chuyên gia nghiên cứu toán nhiều nhất trong năm 2019 toạ lạc tại Đài Loan. Đáng nói là trường này còn không dạy bất kỳ môn nào liên quan đến toán!

Megajournals, tạp chí sẵn sàng đăng bất cứ nội dung gì miễn là tác giả nội dung đó trả tiền, mỗi năm đăng nhiều hơn tất cả các bài trong những tạp chí toán học uy tín cộng lại (mà những tạp chí này không yêu cầu trả phí). Các bên gian lận có thể làm mọi thứ để thao túng quy trình công bố khoa học, từ bước đăng bài cho đến làm giả trích dẫn, miễn là tác giả chịu trả tiền.

Giáo sư Christopher Sorger, Tổng Thư ký IMU, nhận xét: “Các thứ ‘giả khoa học’ không chỉ phiền phức mà thật sự gây hại cho xã hội. Giờ bạn không biết đâu là nghiên cứu thật, đâu chỉ là bài báo giả mạo. Hành vi cố ý lan truyền thông tin sai lệch khiến công chúng mất lòng tin vào khoa học, và các nhà toán học thực thụ cũng không biết có thể sử dụng kết quả nào cho các nghiên cứu tiếp theo.”

Giáo sư Jürg Kramer, Chủ tịch DMV, bổ sung: “Kiến nghị do nhóm tác giả đưa ra cho ta thấy cần phải cải tổ cả hệ thống.”

Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)