Mỗi khi một sao chổi mới xuất hiện trên bầu trời, nó thường khiến giới quan sát cảm thấy hào hứng. Nhưng không phải sao chổi nào (vốn là những thiên thể cổ xưa cấu thành từ băng, khí đóng băng và đá) cũng có kết cục tốt đẹp khi tiến gần Mặt Trời. Có vẻ sao chổi C/2025 F2 (SWAN) đang chịu chung số phận đó.
Dự án Kính viễn vọng ảo (The Virtual Telescope Project) đã quan sát sao chổi mới vào ngày 08/4 - Ảnh: Gianluca Masi/Virtual Telescope Project
Theo Qicheng Zang - nghiên cứu sinh sau tiến sĩ chuyên ngành thiên văn vật thể nhỏ tại Đài thiên văn Lowell, bang Arizona cho biết tất cả các dấu hiệu gần đây cho thấy sao chổi từng trông giống như một vệt xanh mờ đã tan rã trong vài ngày qua.
Tiến sĩ Karl Battams - nhà khoa học tại Phòng Vật lý Mặt Trời và Nhật quyển thuộc Phòng Nghiên cứu Hải quân Hoa Kỳ tại Washington D.C. cho biết: các quan sát từ kính thiên văn đặt trên mặt đất cho thấy sao chổi này có thể đã vỡ vụn.
Các quan sát bổ sung sẽ có ích trong việc xác nhận rằng sự tan rã là nguyên nhân khiến sao chổi mờ dần và có dấu hiệu bùng sáng trước đó.
“Hiện còn một đám bụi còn sót lại mà vẫn có thể quan sát được qua kính thiên văn trong vài tuần tới, dù nó đang dần loãng ra và mờ đi”, ông Zang cho biết.
Người yêu thiên văn ở Bắc bán cầu có thể nhìn thấy những gì còn sót lại của sao chổi vào sáng sớm.
Trước khi tan rã, sao chổi này thu hút sự chú ý vì vừa mới được xuất hiện và dự kiến sẽ tiến sát Mặt Trời vào ngày 01/5. Đây là cơ hội hiếm có trong đời, bởi có thể phải mất hàng trăm nghìn năm nó mới quay lại hoặc thậm chí sẽ rời khỏi hệ Mặt Trời vĩnh viễn.
Hiện tại, người yêu thiên văn có thể chứng kiến lần cuối sao chổi lướt qua bầu trời.
Sao chổi này được đặt theo tên thiết bị SWAN (viết tắt của Solar Wind Anisotropies) - một công cụ thuộc tàu vũ trụ SOHO, dự án hợp tác giữa Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) và NASA. Ba nhà thiên văn nghiệp dư gồm Vladimir Bezugly (Ukraine), Michael Mattiazzo (Australia) và Rob Matson (Mỹ) đã phát hiện và báo cáo vật thể này sau khi quan sát các hình ảnh do thiết bị SWAN ghi lại vào cuối tháng 3. Trung tâm Minor Planet sau đó đã chính thức đặt tên sao chổi là C/2025 F2 (SWAN) vào ngày 08/4.
Ba người này “nhận thấy dấu hiệu điển hình của sao chổi, một vệt mờ di chuyển chậm trên bầu trời suốt vài ngày”.
“Vì không có sao chổi nào được biết đến nằm ở khu vực đó lúc bấy giờ, họ đã đúng khi nhận định rằng đây là một phát hiện mới”, Battams cho biết.
Ông Battams hiện cũng là trưởng nhóm nghiên cứu thiết bị LASCO trên tàu SOHO - bộ ba kính thiên văn chuyên chụp ảnh khí quyển Mặt Trời.
Ông gợi ý mọi người nên nhìn về phía đường chân trời Đông Bắc, khoảng 1 hoặc 2 giờ trước bình minh để thấy tàn dư của sao chổi.
“Sao chổi này sẽ chỉ có thể thấy từ bán cầu Bắc đến đầu tháng 5, sau đó mới dần xuất hiện ở bầu trời bán cầu Nam,” Battams viết trong email.
Hãy chú ý quan sát về phía đường chân trời thay vì nhìn lên cao.
Sao chổi bắt đầu tan rã
Battams cho biết một số báo cáo đã chỉ ra trong vài ngày gần đây, độ sáng ban đầu của sao chổi có dấu hiệu giảm nhẹ.
Hiện nay các nhà thiên văn học cho biết việc mờ dần sáng đó là dấu hiệu cho thấy định mệnh của sao chổi này.
Trong một email, ông Zang trả lời rằng: “Rất có thể đợt bừng sáng sau khi được phát hiện chính là lúc sao chổi bắt đầu phân rã. Khi vỡ ra, toàn bộ lớp băng bên trong sẽ bị lộ ra ngoài và tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng, khiến băng chuyển thành khí (tạo nên ánh sáng màu xanh đặc trưng mà chúng ta thấy).
Khi hết băng, việc phát ra khí cũng bớt đi và sao chổi mờ dần.
“Có vẻ chúng ta đang quan sát đến giai đoạn băng và khí gần như đã cạn, chỉ còn lại bụi”, ông Zang cho biết.
Các nhà thiên văn cho rằng sao chổi này đến từ Đám Mây Oort - vùng chứa vô số thiên thể băng giá ở rìa Hệ Mặt Trời, ít chịu ảnh hưởng của sức nóng Mặt Trời.
“Thỉnh thoảng, một sao chổi thuộc đám mây Oort sẽ bị lực hấp dẫn ‘đẩy nhẹ’ ra khỏi vùng chứa đó và bắt đầu lao vào phía Mặt Trời,” Battams chia sẻ qua email. “Chúng tôi cho rằng sao chổi này đã di chuyển vào trong hệ Mặt Trời suốt khoảng 35.000 năm qua, dù con số đó rất khó xác định chính xác tuyệt đối.”
Trang EarthSky đưa tin rằng các quan sát gần đây cho thấy sao chổi này mất khoảng 2,1 triệu năm để quay quanh Mặt Trời.
Khi tiến gần Mặt Trời, sức nóng từ ngôi sao của chúng ta khiến các sao chổi giải phóng khí và bụi, đây chính là những yếu tố tạo nên chiếc đuôi đặc trưng của chúng.
Với những sao chổi lớn và nặng hơn, khả năng tan rã khi đến gần Mặt Trời là không cao. Nhưng điều này lại thường xảy ra ở các sao chổi nhỏ, bởi khi khí bị đẩy ra ngoài, các thiên thể này có xu hướng quay với tốc độ cao và cuối cùng vỡ tung, theo lời nhà thiên văn học Zang.
Ông Battams nhận định: “Lượng bức xạ Mặt Trời cực mạnh đã vượt quá mức mà sao chổi này có thể chịu đựng được. Giới khoa học vẫn đang tìm hiểu cụ thể điều gì dẫn đến hiện tượng phân tách như vậy. Gần như chắc chắn đây là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp, nhưng nhìn chung, nguyên nhân chính là do bề mặt và thành phần của sao chổi quá dễ bay hơi khi đến gần Mặt Trời. Hiện tượng này không hiếm và thật lòng mà nói, tôi cũng không quá bất ngờ khi chính sao chổi này gặp phải”.
Vào tháng 10 năm ngoái, “sao chổi Halloween” cũng tan rã khi tiếp cận Mặt Trời ở khoảng cách gần nhất.
Thiên thể này, được đặt tên là C/2024 S1 (ATLAS), được phát hiện vào ngày 27/9 và nhanh chóng thu hút sự chú ý vì có khả năng xuất hiện trên bầu trời đêm vào dịp cuối tháng 10. Tuy nhiên, theo NASA, khi đến gần Mặt Trời, nó đã vỡ thành nhiều mảnh nhỏ trước khi hoàn toàn bốc hơi.
C/2024 S1 là một sungrazer - thuật ngữ dùng để chỉ những sao chổi bay qua cách Mặt Trời chưa đầy 1,4 triệu km và thường bốc hơi vì không chịu nổi sức nóng cực độ của tầng khí quyển Mặt Trời.
Sao chổi C/2025 F2 (SWAN) được dự đoán sẽ tiến sát Mặt Trời ở khoảng cách 50 triệu km vào tháng 5.
Cách quan sát phần còn lại của sao chổi
Theo ông Zang, phần bụi còn lại có thể được nhìn thấy trong chòm sao Andromeda, phía đông bắc bầu trời, khoảng vài giờ trước bình minh. Đến cuối tháng Tư, đám mây bụi này sẽ xuất hiện trở lại vào ban đêm và trăng non vào ngày 27/4 sẽ tạo điều kiện thuận lợi để quan sát dễ hơn.
Theo The Planetary Society, người ở Nam bán cầu sẽ có cơ hội quan sát rõ hơn vào tháng 5. Lúc này, vật thể sẽ xuất hiện gần chòm sao Kim Ngưu ở phía tây bầu trời sau hoàng hôn và sẽ càng lúc càng cao hơn mỗi tối.
Phát hiện một sao chổi mới
Thiết bị SWAN, vốn không được thiết kế để phát hiện sao chổi, nhưng cho đến nay đã góp phần phát hiện tổng cộng 16 sao chổi, ông Zang cho biết.
Trong email Battams giải thích: “Đây là một thiết bị độc đáo, dùng để lập bản đồ hydro trong hệ Mặt Trời bằng cách quan sát loại ánh sáng bị phân tán bởi các nguyên tử hydro trung tính. Tuy nhiên, sao chổi lại là nguồn chứa hydro rất phong phú, chủ yếu từ băng nước bị bốc hơi bởi Mặt Trời, vì thế chúng thường phát sáng rõ rệt trên hình ảnh do SWAN ghi lại”.
Zang lần đầu quan sát sao chổi vào sáng ngày 02/4 và đã quan sát nó thêm hai lần nữa. Dựa vào tọa độ mà các nhà thiên văn nghiệp dư tìm ra thông qua dữ liệu từ SWAN, Zang đã chụp ảnh khu vực bầu trời và xác nhận vật thể.
Battams cho biết Zang là người đầu tiên quan sát được sao chổi này từ mặt đất sau khi các nhà thiên văn nghiệp dư phát hiện qua dữ liệu SWAN. Việc quan sát của ông đóng vai trò quan trọng, giúp các nhà thiên văn khác xác định vị trí chính xác để hướng kính thiên văn.
Nhà thiên văn học Gianluca Masi cũng đã quan sát sao chổi này hai lần từ thị trấn Manciano, Italy, bằng kính thiên văn trong dự án The Virtual Telescope Project - nơi cho phép theo dõi bầu trời qua các kính thiên văn robot điều khiển từ xa.
Việt An
(Lược dịch)