Lái xe vòng quanh thủ đô Tashkent, ta có cảm giác như đang lật lại cuốn catalog cũ kỹ nào đó với nhiều phong cách xây dựng khác nhau, từ kiểu thô mộc Xô Viết, mang màu sắc đông phương, cho tới hiện đại, vị lai, và cả tân cổ điển. Có thể nói, Uzbekistan là một “bữa tiệc” mãn nhãn cho giới mộ điệu kiến trúc.

Ga metro Kosmonavtlar tại thủ đô Tashkent - Ảnh: Alexey Narodizkiy / Quỹ Phát triển Nghệ thuật và Văn hoá Uzbekistan

Bị động đất san phẳng gần như toàn bộ vào năm 1966, Tashkent trở thành khu vực thử nghiệm các ý tưởng đô thị hoá. Hàng loạt kiến trúc sư tề tựu về đây, góp phần xây dựng cầu đường, căn hộ, khách sạn, sân khấu, trung tâm mua sắm, ga metro, cùng nhiều công trình công cộng thể hiện các phương diện đa dạng của đời sống xã hội chủ nghĩa tiến bộ.

Bức tượng nhà thơ Taras Shevchenko được dựng trước tranh tường phong cách cổ động thời Liên Xô ở thủ đô Tashkent - Ảnh: Alexey Narodizkiy / Quỹ Phát triển Nghệ thuật và Văn hoá Uzbekistan - ACDF

Ngày nay, thiết kế của các siêu sao kiến trúc như Zaha Hadid hay Tadao Ando vẫn dần thành hình. Một trong số đó là “Thành phố Olympic” - tổ hợp 5 công trình thể thao hiện đại phục vụ Olympic Tuổi trẻ châu Á 2025. Ngoài khu vực thủ đô tráng lệ, các thành phố như Bukhara, Samarkand, hay Khiva vẫn còn lưu giữ các kiến trúc cổ như “toki” (chợ có mái vòm), “madrasa” (trường học), “caravanserai” (quán rượu) dọc Con đường Tơ lụa.

Khách sạn Uzbekistan mang kiến trúc thô mộc Xô Viết điển hình - Ảnh: Alexey Narodizkiy / ACDF

Gần đây, chính quyền Tổng thống Shavkat Mirziyoyev nỗ lực biến các công trình lịch sử này thành những địa điểm nổi bật, gây tiếng vang cho đất nước từng thuộc Liên Xô cũ. Công tác bảo tồn di tích lịch sử hiện vẫn là ưu tiên hàng đầu.

Vẻ ngoài tráng lệ của Ga Xe lửa Khiva tại Vùng Xorzam - Ảnh: Andrey Khrobostov / Alamy

Gayane Umerova, Chủ tịch Quỹ Phát triển Nghệ thuật và Văn hoá Uzbekistan (ACDF), chia sẻ: “Chúng tôi muốn định hướng phát triển Uzbekistan thành điểm đến văn hoá trên toàn thế giới, vậy nên mới bảo tồn, trùng tu các kiến trúc độc đáo đó.” Theo bà, vốn đầu tư sẽ dần được bù hoàn “nhờ vào doanh thu du lịch và cơ hội lao động ngày một tăng, nhờ việc chấn hưng đô thị và xây dựng thương hiệu văn hoá, cũng như nhờ công tác bảo tồn, tái thiết di sản Uzbekistan trong thời đại mới”.

Kiến trúc thô mộc: từ bỏ mặc đến quan tâm

Tái thiết căn cước cộng đồng có vẻ được quan tâm hàng đầu ở đất nước mới độc lập khỏi Liên Xô năm 1991. Khoảng 60% dân số Uzbekistan, tức những người dưới 30 tuổi, không mấy mặn mà với các công trình thời Xô Viết. Họ chuộng những căn hộ phương Tây hơn, tự hào hơn với các toà nhà chọc trời ở phố doanh nghiệp sầm uất, trong đó có Trung tâm Thương mại Tashkent. Chuyện gì đến cũng đã đến, hàng loạt toà nhà khung thép lắp kính mọc lên ngày một nhiều, chỏi nhau mạnh mẽ với những gì cần được bảo tồn. Vụ phá dỡ rạp chiếu Dom Kino để làm công viên doanh nghiệp năm 2017 là giọt nước tràn ly, khiến giới bảo tồn quyết liệt hành động.

Trong vòng 3 năm vừa qua, ACDF đã tổ chức 10 buổi triển lãm tại 10 quốc gia, 2 trong số đó diễn ra tại Bảo tàng Louvre ở Paris và Bảo tàng Triennale ở Milan. Các buổi hội thảo của Quỹ cũng từng thu hút nhà lý thuyết kiến trúc Hà Lan nổi tiếng Rem Koolhaas và các chuyên gia UNESCO, Guggenhaim, Di sản Venice, và Hội đồng Anh. ACDF còn phát triển ứng dụng “Tashkent Modernism” và uỷ nhiệm phát hành quyển sách nghiên cứu dày 900 trang “Tashkent Modernism XX/XXI” (tạm dịch: “Chủ nghĩa hiện đại thế kỷ 20/21 tại Tashkent”).

Chợ Chorsu với mái vòm xanh độc đáo tại thủ đô Tashkent - Ảnh: Jasmine Leung / Shutterstock

Ekaterina Golovatyuk, kiến trúc sư tại Milan đồng chủ biên quyển sách trên, nhận định rằng thu hút sự ủng hộ từ nước ngoài thay vì dân chúng bàng quan trong nước là bước đi giúp nhiều công cuộc bảo tồn trước đây thành công.

Bà nói: “Không ai thèm đoái hoài tới kiến trúc hiện đại cho đến khi tập ảnh của Frédéric Chaubin ra mắt.” Đó là “CCCP: Cosmic Communist Constructions” (tạm dịch: “Các công trình cộng sản tầm cỡ”) chụp lại kiến trúc ở 14 quốc gia thuộc Liên Xô cũ. Theo bà, cuốn sách được Taschen xuất bản năm 2011 này cũng truyền cảm hứng ghi lại kiến trúc xưa cũ cho nhiều người, tạo ra các ấn phẩm đáng giá như bộ catalog trạm xe buýt Xô Viết của nhiếp ảnh gia Canada Christopher Herwig hay loạt sách hướng dẫn về chủ nghĩa hiện đại trong kiến trúc Liên Xô. Theo Golovatyuk: “Tiếp cận những ấn phẩm này, người ta sẽ nghĩ chắc hẳn các kiến trúc kia phải có gì đó hấp dẫn lắm mới thôi thúc người ở phương xa đến chụp lại, lưu giữ chúng. Và họ nhận ra có lẽ mình đã quá xem nhẹ tầm quan trọng của những công trình kia.”

Bà cũng không quên công sức quảng bá của các nhà sáng tạo nội dung trên mạng: “Họ khiến các kiến trúc ít nổi tiếng được biết đến nhiều hơn, biến chúng thành các sản phẩm văn hoá, nghệ thuật thay vì chỉ là các toà nhà bình thường bên kia đường mà mỗi ngày ta đều lướt qua.”

Thử nghiệm kiến trúc bền vững

Trong đợt bùng nổ xây dựng lần này, Uzbekistan một lần nữa trở thành nơi hội tụ các ý tưởng kiến trúc tiến bộ, không khác những năm 1960-1970 là bao. Chỉ có mối quan tâm là mới: phát triển bền vững.

Quảng trường Registan tại Samarkand được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO năm 2001 - Ảnh: Stefan Lippmann / Getty Images

Wael Al Awar, kiến trúc sư Liban đồng giám tuyển mùa đầu tiên của triển lãm Bukhara Biennial tại Uzbekistan, cho rằng giải pháp xanh đã tồn tại từ hàng thế kỷ qua ở các khu phố cổ. Xây dựng góp 40% lượng khí thải nhà kính toàn cầu và Al Awar cho rằng vấn đề nằm ở “kiến trúc theo xu hướng chuẩn hoá và toàn cầu hoá”, đồng thời phê bình các toà nhà bê-tông khiến cảnh quang đô thị nơi nào cũng hao hao nhau: “Kiến trúc tại Uzbekistan lại khác. Chúng được dựng nên bởi những người thợ xây hiểu rõ, biết dung hoà khí hậu, thời tiết nơi đây. Đó là nghệ thuật nay đã mai một.”

Takhmina Turdialieva, đồng sáng lập hội kiến trúc sư Tatalab tại Tashkent, cho biết các kiến trúc cổ trải dọc Con đường Tơ lụa về bản chất đều tận dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên: “Các toà nhà này mát vào mùa hè mà vẫn ấm áp vào mùa đông nhờ chọn đúng vật liệu xây dựng và thiết kế cho không khí lưu thông hợp lý. Học hỏi được những phương pháp tiết kiệm năng lượng thụ động này, ta có thể không cần phải tìm đến công nghệ tối tân mới có thể đảm bảo phát triển bền vững. Công trình mới tại Uzbekistan nên sử dụng các vật liệu xây dựng truyền thống như gạch và đất sét nhưng với thiết kế, tạo hình mới mẻ. Tôi nghĩ đó sẽ là hướng đi đúng cho một Uzbekistan hiện đại hơn.”

Ý tưởng nói trên thực tế đã manh nha thành hình tại Thành phố Tashkent Mới, phần diện tích gần đây được thêm vào địa phận thủ đô, hứa hẹn sẽ là tâm điểm cho nhiều ý tưởng kiến trúc bền vững. Một trong số đó là Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc tế Alisher Navoi, thiết kế đạt giải thưởng của hãng xây dựng Zaha Hadid Architects. Công trình này sử dụng gạch nung tại địa phương để tạo thành kết cấu tiên phong lạ mắt, rất đúng phong cách của hãng.

Phối cảnh công trình của Zaha Hadid Architects, tương lai sẽ là Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc tế Alisher Navoi tại Thành phố Tashkent Mới - Ảnh: JNorviska Maindropoff / Zaha Hadid Architects

Ở cương vị lãnh đạo Hiệp hội Kiến trúc sư Trẻ tại Uzbekistan, Turdialieva hy vọng việc đưa kiến trúc Uzbekistan ra thế giới sẽ khơi nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ mai sau: “Rất có thể đây sẽ là bước đệm giúp các kiến trúc sư trẻ chú tâm hơn đến công trình nước nhà, từ đó phát huy tiềm năng bản thân.”

Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)