Kể từ khi lên chức giáo hoàng năm 2013, Francis đã mang đến một làn gió mới cho Giáo hội Công giáo La Mã. Không chỉ hỗ trợ người di cư mà còn ủng hộ nhiều nhóm yếu thế khác trong xã hội, Francis mong muốn giáo hội là “nơi thờ phụng cho những người nghèo hèn”.
Vào ngày 24/9/2015, Giáo hoàng Francis trở thành lãnh đạo Giáo hội Công giáo Roma đầu tiên phát biểu trước lưỡng viện Quốc hội Hoa Kỳ - Ảnh: Vincenzo Pinto / AFP
Góc nhìn tiến bộ và hoạt động chính trị
Năm 2014, Francis thể hiện tư tưởng cởi mở hơn so với các giáo hoàng trước đó về vấn đề khoa học và tôn giáo. Phát biểu trước Viện Khoa học Hàn lâm Giáo hoàng, ông ủng hộ thuyết Vụ Nổ Lớn và thuyết tiến hoá. Tờ Independent trích lời ông: “Ngày nay được xem là khởi nguyên của thế giới, Vụ Nổ Lớn thực chất không mâu thuẫn gì với sự tồn tại của một Đấng Tạo Hoá toàn năng cả, thậm chí có thể cho rằng phải có Đấng Toàn Năng thì Vụ Nổ Lớn mới xảy ra.” Ông khẳng định: “Thuyết tiến hoá không hề xung đột với thuyết sáng thế.”
Cuối năm 2014 qua suốt 2015 là khoảng thời gian Giáo hoàng Francis thể hiện lập trường quyết đoán nhất về các vấn đề chính trị, môi trường. Ông lên án hành vi lạm dụng quyền lực chính trị và kinh tế cho những mục đích sai trái, chẳng hạn như vụ mất tích của 43 sinh viên tại Mexico nghi do cảnh sát địa phương bắt và giết hại. Francis cũng lên tiếng về nhiều vấn đề khác như sinh mạng người di cư, công tác quản lý tài chính trong giáo hội, và câu chuyện nổi cộm lúc bấy giờ - các cáo buộc xâm hại tình dục liên đới nhà thờ. Động thái mạnh tay xử lý tham nhũng và dứt khoát tuyệt thông với các tín hữu có dây mơ rễ má với các tổ chức mafia khiến ông được lòng nhiều người bất kể tín ngưỡng.
Giáo hoàng Francis đóng vai trò quan trọng khi đứng ra tổ chức buổi đối thoại giữa Tổng thống Mỹ Barack Obama và Chủ tịch nước Cuba Raúl Castro, mở ra nhiều thay đổi trong chính sách đối ngoại song phương về sau.
Tháng 11/2017, ông đến Myanmar giữa lúc 600.000 người Hồi giáo Rohingya bị buộc phải chạy trốn khỏi đất nước này. Người đầu tiên ông gặp, Tướng Min Aung Hlaing, bác bỏ thông tin “xảy ra phân biệt tôn giáo ở Myanmar”. Sau đó ông đến gặp Cố vấn Nhà nước Aung San Suu Kyi và kêu gọi lòng khoan dung. Francis sau đó còn sang Bangladesh để tiếp tục lên tiếng vì những người Hồi giáo Rohingya.
Giáo hoàng tích cực thực hiện các chuyến công du, ghé thăm các nước Nam Mỹ như Paraguay, Bolivia, Ecuador. Ông tuyên phúc cho nhiều vị tu sĩ đã tạ thế như Óscar Romero - linh mục El Salvador bị ám sát năm 1980 vì đã mạnh mẽ thể hiện tư tưởng tôn giáo phóng khoáng, dang rộng tay giúp những nhóm yếu thế. Trong suốt thời gian tại vị, Francis cũng phong thánh cho 925 vị. Đây vẫn là con số kỷ lục khi tính trong nhiệm kỳ một giáo hoàng.
Tháng 9/2015, ông tiếp tục khiến giáo hội dậy sóng khi tuyên bố dung thứ “tội phá thai” trong “năm thương xót”, bắt đầu từ tháng 12 năm đó. Trong một lá thư, ông viết: “Tôi nghĩ đến những phụ nữ phải lâm vào hoàn cảnh phá thai là giải pháp duy nhất, hiểu được áp lực dẫn họ đến bước đường cùng này, biết rằng đó là vấn đề nan giải cả về mặt đạo đức lẫn mặt hiện sinh. Tôi đã gặp nhiều phụ nữ mang nặng trong tim quyết định khó khăn. Quả thật phá thai là tội vô nhân đạo; nhưng chỉ khi hiểu được sự tình, ta mới không thôi từ bỏ hy vọng.” Đến ngày 21/11/2016, khi Năm Thánh ngoại thường về Lòng thương xót kết thúc, Francis tiếp tục kêu gọi các linh mục ân xá “trọng tội” phá thai.
Tháng 3/2016, giáo hoàng ra tông huấn “Amoris laetitia” (tạm dịch: “Niềm vui của tình yêu”) dạy về nhiều giá trị đạo đức gia đình khác nhau. Tông huấn khuyến khích các linh mục, giám mục có cái nhìn bao dung, ít phán xét hơn về những người đồng tính, những bậc cha mẹ đơn thân, những tín hữu đã ly hôn nhưng chưa giải gỡ hôn phối; ngoài ra còn cho phép trường hợp cuối được linh mục cử hành hiệp lễ nhưng vẫn không được nhận bí tích Thánh thể. Giáo hoàng sau đó nhấn mạnh giáo hội vẫn phản đối vấn đề đồng tính và các biện pháp tránh thai.
Đến tháng 10/2020, Giáo hoàng Francis lại lên tiếng ủng hộ chế độ kết hợp dân sự giữa hai người cùng giới qua phim tài liệu “Francisco”. Trong bộ phim, ông phát biểu: “Chúng ta cần đặt ra luật kết hợp dân sự để những người thế này có thể được pháp luật bảo vệ.” Ba năm sau đó, vào tháng 12/2023, Toà Thánh Vatican trình tuyên bố “Fiducia supplicans” (tạm dịch: “Van nài lòng tin”). Nội dung đáng chú ý của tuyên bố này là Francis cho phép các linh mục công giáo được chúc phúc cho các cặp đôi cùng giới miễn là hành động chúc phúc không diễn ra trong các nghi lễ; lời chúc vì vậy cũng không được xem là tuyên ngôn hợp vợ nên chồng giữa hai người được chúc. Tuyên bố trên một lần nữa củng cố quan điểm công giáo cho rằng chỉ sự kết hợp giữa người nam với người nữ mới được gọi là hôn nhân.
Giáo hoàng Francis tâng quả bóng đá khi gặp gỡ các cầu thủ Giải Clericus tại Vatican hôm 29/5/2019 - Ảnh: Franco Origlia / Getty Images
Trong Lễ Chúa Jesus chịu Phép rửa năm 2017 và 2018, Francis lên tiếng ủng hộ quyền phụ nữ được cho con bú ở nơi công cộng mà không bị phán xét. Theo ông, một đứa trẻ khóc sẽ làm những đứa khác khóc theo và để tránh trường hợp các bé “mở dàn giao hưởng” trong giáo đường, các bà mẹ nên được thể hiện “ngôn ngữ tình mẫu tử thiêng liêng” qua hành động cho bú, âu cũng để dỗ dành trẻ.
Tháng 8/2018, Giáo hoàng Francis điều chỉnh Giáo lý Công giáo, bãi bỏ án tử hình. Trước đó, đây là mức phạt nặng nhất, được xem là “biện pháp khả thi duy nhất giúp bảo vệ hiệu quả mạng sống các sinh linh trước kẻ thủ ác bạo tàn”. Giáo lý đã sửa ghi rằng: “Án tử hình là điều không thể chấp nhận bởi nó phạm đến tính bất khả xâm phạm và phẩm giá một con người.” Vốn đã xem tử hình là hành vi đi ngược Kinh Phúc âm từ trước, Francis lúc bấy giờ mạnh dạn tuyên bố ông sẽ cùng giáo hội vận động bãi bỏ mức án này trên toàn thế giới.
Hành động vì môi trường
Tháng 5/2015, Giáo hoàng ra thông điệp “Laudato si’” (tạm dịch: “Chăm sóc ngôi nhà chung”); đây là thông điệp thứ hai kể từ lúc ông nhậm chức. Thông điệp dài 184 trang lên án nạn phá hoại môi trường, cho rằng nó bộc phát từ lòng tham vô đáy và chủ nghĩa tư bản lộng hành, khiến con người quên mất mối quan hệ mật thiết với “ngôi nhà chung” Trái Đất: “Nếu tình trạng hiện tại tiếp diễn, biến đổi khí hậu sẽ diễn biến khôn lường, tàn phá hệ sinh thái trong chính thế kỷ hiện tại; hệ quả xảy đến với chúng ta sẽ vô cùng tàn khốc.”
Trong thông điệp, Francis thẳng thừng chỉ trích giới lãnh đạo “đã không thể thống nhất một giải pháp môi trường hiệu quả, ý nghĩa nào”, đồng thời kêu gọi “ngay lập tức thay thế các loại nhiên liệu hoá thạch gây ô nhiễm”. Giáo hoàng liên hệ hành động huỷ hoại thiên nhiên với tình trạng bóc lột sức lao động của những người nghèo khổ, với sự chà đạp lên nhân quyền của họ. Đáng chú ý là thông điệp này còn nhắc đến cả quyền của những người bản địa.
Được thông tri rộng rãi chỉ vài tháng trước Thoả thuận Khí hậu Paris vào tháng 12/2015, “Laudato si’” thu hút sự chú ý của cả những người ngoại đạo, chuyện ít văn bản nào từ giáo hội làm được. Ban đầu phía giáo dân có khá nhiều phản ứng trái chiều về thông điệp, đặc biệt tại Mỹ. Nhưng dần dà, các giáo phận, giáo xứ bắt đầu theo đó mà thay đổi; nhiều nhóm “phụng sự đấng sáng thế” được thành lập; các nghi lễ chủ đề sáng thế được cử hành; lời kêu gọi từ bỏ lối sống lãng phí được phát động, cùng với đó là các kế hoạch hành động vì hệ sinh thái.
Trong thông điệp, Giáo hoàng bày tỏ hy vọng về một môi trường sạch đẹp hơn: “Con người không chỉ có dã tâm thực hiện những điều tồi tệ nhất mà còn có khả năng vượt qua chính mình, vươn lên chọn cái tốt, cái đẹp, dựng xây thế giới mới.”
Tháng 10/2019, Francis triệu tập Thượng Hội đồng Giám mục Pan-Amazon nhằm đề ra hướng truyền bá phúc âm mới, đặc biệt là đến những cộng đồng người bản địa sinh sống tại khu vực Amazon. Trọng tâm của nhiệm vụ này là nêu bật vai trò của Rừng mưa Amazon đối với sự sống trên Trái Đất. Cũng trong tháng đó, Francis công bố tông huấn “Laudate Deum” (tạm dịch: “Hãy ngợi khen đức Chúa”), văn bản tiếp nối “Laudato si’”, cảnh tỉnh các biện pháp ứng phó biến đổi khí hậu hiện nay “vẫn chưa thật hiệu quả”.
Những hành động tiên phong
Tháng 9/2015, Francis đặt chân đến Mỹ và trở thành giáo hoàng đầu tiên trong lịch sử phát biểu trước Quốc hội Hoa Kỳ. Ông nói về hoà bình và lòng hoà hợp, diễn giải hai khái niệm trên qua các hành động mình làm, khuyến khích các lãnh đạo thế giới chung tay vì một hành tinh không còn chiến tranh. Ông kết thúc chuyến công du Mỹ tại Thành phố Philadelphia, nơi ông phát biểu trước Đại hội Các Gia đình Thế giới và tham gia vào Thánh lễ cử hành bằng tiếng Tây Ban Nha.
Tháng 02/2016, ông sang gặp Kirill I, Thượng phụ Moskva và Toàn nước Nga, đánh dấu lần đầu tiên một lãnh đạo Công giáo La Mã đến gặp mặt một lãnh đạo Chính thống giáo Nga.
Vào tháng 02/2019, Francis trở thành vị giáo hoàng đầu tiên công du đến Bán đảo Ả Rập - cái nôi Islam giáo hay đạo Hồi. Với mục đích gắn kết tình hữu nghị, thúc đẩy hoà bình giữa các tôn giáo khác nhau, ông tham dự Hội nghị Tình huynh đệ Nhân loại ở Abu Dhabi, gặp gỡ Ahmed al-Tayeb - Trưởng Imam của Thánh đường Al-Azhar từ Cairo, cũng là lãnh đạo cao nhất phái Sunni. Ông cũng vui mừng dự Thánh lễ Công giáo với khoảng 180.000 tín hữu - phần lớn là giáo dân từ nơi khác đến nhập cư Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE). Đó là sự kiện công giáo lớn nhất tại quốc gia đa số theo đạo Hồi này.
Giáo hoàng Francis gặp mặt chính thức Sheikh Mohammed bin Rashid Al-Maktoum (trái) và Thái tử Mohammed bin Zayed al-Nahyan (phải). Chuyến công du của ông đến cung điện hoàng gia tại Dubai hôm 04/02/2019 đánh dấu lần đầu tiên một giáo hoàng đến thăm Bán đảo Ả Rập - Ảnh: Gehad Hamdy / DPA
Tháng 7/2022, Giáo hoàng thực hiện chuyến “hành hương sám hối” đến Canada, thăm những người bản địa đã bị ép theo học các trường dòng và phải chịu nhiều nhục hình, ngược đãi. Tại đây, ông đã có bài xin lỗi đi vào lịch sử: “Tôi chân thành xin lỗi vì những hành động tàn bạo mà nhiều tín hữu Cơ Đốc đã làm với người bản địa… Những ngôi trường dòng này là sai phạm tai hại, không hề dựa trên Phúc âm của Đức Giê-su.”
Giáo hoàng Francis rời Nhà thờ Chính toà Assumption và chạm tay người trẻ Thái Lan đứng đón ông hai bên ngày 22/11/2019 - Ảnh: Paula Bronstein / Getty Images
Bắt đầu bằng Thánh lễ nghiêm trang vào tháng 10/2021, Thượng Hội đồng về Tình Đồng nghị kéo dài ba năm (2021-2024), với buổi họp lễ đầu tiên tổ chức tháng 10/2023. Suốt thời gian này, các giáo phận từ nhiều nơi trên thế giới trực tiếp đến Vatican lắng nghe, trao đổi về tương lai giáo hội. Nhiều cuộc tranh cãi đã nổ ra, xoay quanh chuyện cho phép phụ nữ làm chấp sự hay vấn đề xu hướng tính dục và bản dạng giới. Điểm đáng lưu ý là nhiều giáo dân, trong đó có cả phụ nữ, cũng được phép tham gia Thượng Hội đồng, thậm chí bỏ phiếu cho nhiều vấn đề được nêu ra.
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)