Giáo hoàng Francis, tên khai sinh là Jorge Mario Bergoglio, chào đời ngày 17/12/1936 và tạ thế ngày 21/4/2025. Là đức giáo hoàng thứ 266 trong lịch sử Giáo hội Công giáo Roma và là người đầu tiên từ Nam Mỹ cũng như linh mục đầu tiên từ Dòng Jesuit đăng quang, Francis được nhiều người nhớ đến bởi tính khiêm nhường và thái độ tích cực của ông đối với các vấn đề chính sự và phong trào xã hội.
Hoàn cảnh xuất thân
Jorge Mario Bergoglio sinh ra tại Buenos Aires, Argentina, ngày 17/12/1936 trong một gia đình nhập cư từ Ý. Học xong cấp 3, ông ấp ủ dự định trở thành chuyên viên hoá học. Giấc mơ này ngày một gần hơn khi ông tốt nghiệp đúng ngành mong muốn. Năm 21 tuổi, ông bị viêm phổi nặng phải phẫu thuật cắt bỏ một phần phổi phải. Bergoglio làm công nhân chế biến thực phẩm thời gian ngắn trước khi nghe tiếng gọi Đức Chúa. Từ đó, ông theo học giáo lý tại Chủng viện Giáo phận Villa Devoto.
Bergoglio tham gia Viện sơ tu Dòng Jesuit năm 22 tuổi, sau đó sang Santiago, Chile, theo học ngành nhân văn và nhận bằng thạc sĩ triết học tại quê nhà Buenos Aires. Với tấm bằng này, ông dạy văn học và tâm lý học tại Trường Vô nhiễm Nguyên tội Tỉnh Santa Fé trong 2 năm 1964 và 1965 và tại Colegio del Salvatore trong năm 1966. Bergoglio dành 4 năm sau đó theo ngành thần học tại Colegio de San José.
Phong chức linh mục
Bergoglio thụ phong chức linh mục tháng 12/1969 và chính thức phụng vụ Giáo xứ Dòng Jesuit tại Argentina vào năm 1973, đảm nhiệm chức vụ trưởng dòng tu này trong khoảng 1973-1979. Ông từng kể tuy là tín hữu Công giáo sùng đạo, mẹ ông không chấp nhận con trai mình làm cha xứ mãi đến khi ông được phong chức. Trong lễ thụ phong, bà cũng xin Jorge ban phúc cho mình.
Thời kỳ Bergoglio làm linh mục Dòng Jesuit cũng trùng với lúc Chiến tranh bẩn thỉu (1976-1983) ở Argentina nổ ra. Phe quân sự độc tài chuyên bắt bớ, tra tấn, thậm chí giết hại những ai theo cánh tả hoặc bị chính quyền xem là phản phé. Một số nguồn tin cho rằng có đến 10.000-30.000 người là nạn nhân các hành động man rợ trên.
Bergoglio về sau tự nhận mình có giúp một vài người trốn khỏi sự truy sát từ phía quân đội và cảnh sát, thậm chí giúp họ di cư. Song, vào năm 1976, 2 giáo sĩ Dòng Jesuit bị mất tích trong 5 tháng bỗng xuất hiện lại ở một cánh đồng, mê man như có dấu hiệu bị chụp thuốc. Tranh cãi nổ ra xoay quanh câu hỏi về vai trò của Bergoglio trong vụ việc trên. Một số cáo buộc ông không đảm bảo an toàn cho giáo xứ của mình; số khác đi xa hơn, cho rằng ông cấu kết với chính quyền làm chuyện bất lương. Về sau, Bergoglio còn bị kiện tội thông đồng với chính quyền độc tài, nhưng đơn kiện nhanh chóng bị bãi bỏ.
Trong những năm 1980, Bergoglio quay về Colegio de San José giảng dạy và làm hiệu trưởng, cùng lúc theo học chương trình thạc sĩ thần học tại Đức. Ngày 20/5/1992, ông được chọn làm giám mục hiệu toà tại Giáo xứ Auca kiêm giám mục phụ tá tại Giáo xứ Buenos Aires. Đến năm 1998, ông được phong chức Tổng Giám mục Buenos Aires.
Vào tháng 02/2001, Jorge được Giáo hoàng John Paul II tấn phong làm hồng y, ban cho danh hiệu cha xứ - hồng y Thánh Robert Ballarmino. Bergoglio đảm nhiệm chức Chủ tịch Hội nghị Giám mục Argentina từ năm 2005 đến năm 2011. Được biết khi Giáo hoàng John Paul II về với Đức Chúa tháng 4/2005, Bergoglio nhận được số phiếu nhiều thứ hai trong mật nghị, chỉ sau Joseph Ratzinger, tức Giáo hoàng Benedict XVI.
Bức ảnh này chụp Jorge Mario Bergoglio trước khi ông được làm hồng y. Jorge là người thứ hai đang đứng tính từ trái sang - Ảnh: Gamma-Rapho / Getty Images
Nền kinh tế Argentina bắt đầu rơi vào khủng hoảng những năm 1990, tình hình đặc biệt nghiêm trọng vào năm 2002 khi tiền tệ nước này trượt giá thê thảm. Bergoglio lúc ấy nổi bật lên với lối sống giản dị. Chỗ ở của ông là một căn phòng thuê bình thường thay vì dinh thự tổng giám mục. Ông chọn đi bộ và sử dụng phương tiện công cộng thay vì ngồi trong những chiếc limousine hào nhoáng. Ông cất tiếng nói vì người nghèo khổ, củng cố quan niệm nhà thờ gắn liền với các mối lo toan xã hội, tích cực đối thoại với quan chức chính phủ.
Song, tư tưởng thần học bảo thủ của ông không thật tương hợp với Tổng thống Argentina Néstor Kirchner (2003-2007) và Đệ nhất Phu nhân kiêm người kế nhiệm Cristina Fernández de Kirchner (2007-2015), vốn ngả theo đường lối trung tả. Thực tế, Bergoglio về sau lên án gay gắt quyết định hợp pháp hoá hôn nhân cùng giới do Cristina đưa ra vào năm 2010. Ngược lại, bà Cristina cũng cáo buộc Bergoglio là tay cánh hữu cực đoan ủng hộ chế độ độc tài Jorge Videla trước kia.
Giáo hoàng Francis đầu tiên
Tháng 02/2013, Giáo hoàng Benedict XVI thông báo thoái vị vì lý do tuổi tác và sức khoẻ. Mật nghị hồng y diễn ra đầu tháng 3 với hy vọng tân giáo hoàng sẽ được xướng tên trước Lễ Phục sinh. Sau 5 lượt bỏ phiếu ngày 13/3/2013, Jorge Mario Bergoglio chính thức trở thành Giáo hoàng thứ 266 của Giáo hội Công giáo Roma.
Jorge Mario Bergoglio vẫy tay chào công chúng từ ban công Vương cung Thánh đường Thánh Peter hôm 13/3/2013, sau khi ông được bầu làm Tân Giáo hoàng - Ảnh: Jeff J. Mitchell / Getty Images
Vị hồng y 76 tuổi lúc bấy giờ chọn tông hiệu Francis để gợi nhớ Thánh Francis xứ Assisi (1181/82-1226) với lối sống giản dị, gần gũi với những người nghèo khổ, cũng như Thánh Francis Xavier (1506-1552), một trong những người sáng lập Dòng Jesuit. Tuy là giáo hoàng đầu tiên trong lịch sử lấy tông hiệu Francis, ông không chọn thêm số la mã I (thông thường, số I chỉ thêm vào sau tông hiệu của giáo hoàng khi có giáo hoàng khác sử dụng tên đó lần thứ hai; ngoại lệ duy nhất hiện nay là Giáo hoàng John Paul I, người dùng tông hiệu gắn số La Mã trong suốt thời gian tại vị kể từ khi đăng quang năm 1978).
Đứng trên ban công Vương cung Thánh đường Thánh Peter, đối diện với hàng ngàn giáo dân mừng rỡ, Giáo hoàng Francis cất lên những lời nói đầu tiên: “Nhiệm vụ của mật nghị hồng y là chọn một vị giám mục Roma, và có vẻ các anh em hồng y của ta đã đi khá xa để chọn ra một người như vậy… Giờ ta đứng đây, xin tỏ lòng cảm kích với sự yêu mến từ các con.”
Tính khiêm nhường, giản dị của Giáo hoàng Francis tuy đã là tâm điểm chú ý từ lâu, bấy giờ lại được truyền thông hướng tới khi Ngài được bổ nhiệm cho vị trí tôn kính nhất trong Giáo hội. Việc Francis sống trong một căn hộ hai phòng đơn sơ thay vì khu Điện tông toà sang trọng trong khuôn viên Toà thánh Vatican rồi chuyện xuất hiện trước đám đông với bộ áo trắng mộc mạc thay vì hoàng bào là nét độc đáo vừa khiến ông nổi bật hơn rất nhiều so với nhiều giáo hoàng tiền nhiệm, lại vừa thu hút nhiều chỉ trích từ các tín hữu thuận theo truyền thống Công giáo.
Và Giáo hoàng Francis cũng không chần chừ mang lại làn gió mới khi ngay trong buổi thánh lễ đầu tiên, ông kêu gọi Giáo hội cần cải tổ, lo lắng hơn cho những người nghèo khổ, đồng thời chỉ trích những thế lực muốn biến Giáo hội thành “một tổ chức phi chính phủ tầm thường” khác. Tân Giáo hoàng cũng không ngần ngại đối thoại thiện chí với những chính trị gia xung đột ý tưởng như bà Cristina.
Không lâu sau khi đăng quang, Giáo hoàng Francis lập ra hội đồng gồm 8 hồng y chuyên tham vấn các sửa đổi giáo luật giúp ông. Lời phát biểu rằng “Đức Chúa đã cứu chuộc tất cả chúng ta”, kể cả những người không phải tín hữu Công giáo, được nhiều hãng thông tấn xem là thái độ cởi mở hơn của Giáo hội đối với nhóm vô thần và nhóm bất khả tri. Song, một phát ngôn viên Vatican sau đó cho rằng phía truyền thông đã hiểu nhầm ý của Giáo hoàng. Bản thân Francis về sau cũng có những phát biểu giải thích rạch ròi hơn ý kiến của mình về các vấn đề xã hội dựa trên quan điểm giáo lý được nhà thờ suy tôn.
Giáo hoàng Francis thực hiện chuyến công du quốc tế đầu tiên vào ngày 22/7/2013, đến Rio de Janeiro, Brazil. Ông được Tổng thống Dilma Rousseff đón tiếp nồng hậu và chọn vi hành sang các con phố ở đây để “được gần với người dân hơn”. Trong chuyến công du này, ông cũng đón mừng Ngày Thanh niên Thế giới. Hơn 3 triệu người có mặt tại thánh lễ kết thúc buổi công du.
Hàng trăm ngàn người tụ tập tại Bãi biển Copacabana, Rio de Janeiro, Brazil, hôm 28/7/2013 xem Giáo hoàng Francis cử hành Thánh lễ - Ảnh: Christophe Simon / AFP
Quan điểm về giới và tình dục
Tháng 6/2013, Giáo hoàng Francis đưa ra thông điệp đầu tiên trong nhiệm kỳ của mình - “Lumen fidei” (tạm dịch: “Ánh sáng đức tin”) - được xem là phần cuối trong bộ 3 thông điệp do Giáo hoàng Benedict XVI khởi xướng trước đó: “Deus caritas est” (tạm dịch: “Chúa là tình yêu”; 2005) và “Spe salvi” (tạm dịch: “Cứu rỗi bởi hy vọng”; 2007). Cả 3 nói về các đức hạnh Công giáo: niềm tin, hy vọng, và tình yêu.
Giáo hoàng không lâu sau có những phát biểu cho thấy thái độ cởi mở với những niềm tin khác với giáo lý Công giáo, đặc biệt là những tư tưởng, suy nghĩ liên quan đến các vấn đề xã hội và đạo đức tình dục. Những quan điểm đầu nhiệm kỳ này sau đó đã được Vatican hay chính Đức Giáo hoàng chỉnh lại cho cẩn trọng hơn.
Trở về Rome sau chuyến công du sang Brazil hồi tháng 7/2013, Giáo hoàng Francis có trả lời phỏng vấn tờ The New York Times: “Nếu một người đồng tính tìm đến Đức Chúa với thiện tâm thì tôi có quyền gì mà phán xét anh ta?”
Tháng 9/2013, ông một lần nữa khiến cả bên truyền thống lẫn bên phóng khoáng bất ngờ khi nêu lên quan điểm nhà thờ “quá ám ảnh” với những vấn đề phá thai, tránh thai, và người đồng tính trong một buổi phỏng vấn với “La Civiltà Cattolica”, một tập san của Dòng Jesuit. Ông chia sẻ: “Chúng ta phải tìm đến sự cân bằng mới; không thì nền tảng đạo đức của nhà thờ lung lay rồi đổ sập lúc nào không hay, không còn mang âm hưởng Kinh Phúc Âm nữa. Những lời truyền dạy từ Phúc Âm phải giản đơn hơn mà sâu sắc, sáng tỏ hơn; từ đó mới vang vọng được các điều đức độ.”
Hai lần phát biểu trên cho thấy có lẽ Giáo hội Công giáo đã cởi mở hơn với những vấn đề trước kia vẫn xem là tối kỵ trong tôn giáo này. Giáo hoàng Francis, trong một lần trả lời tờ The Guardian, còn nói: “Chúa trao cho chúng ta sự tự do khi Ngài nặn ta thành hình: ta không thể nào can thiệp vào đời sống tinh thần của người khác.”
Thế nhưng vào năm 2014, Giáo hoàng lại thể hiện các quan điểm thủ cựu quen thuộc của Giáo hội như chống đối hôn nhân cùng giới nhằm bảo vệ các gia đình “truyền thống” và chỉ trích kịch liệt chuyện phá thai. Cách tiếp cận nước đôi của Giáo hoàng cũng phản ánh qua quan niệm của ông về vị trí của phụ nữ trong Giáo hội. Tuy từng nói: “Trí tuệ nữ giới là thứ cực kỳ hệ trọng mỗi khi chúng ta quyết định hành sự,” ông lại không ủng hộ thụ phong các tông đồ nữ làm linh mục.
Cũng nổi cộm trong khoảng thời gian Francis trị vì là các vụ xâm hại tình dục liên đới linh mục, vốn đã làm hình ảnh Công giáo xấu đi nhiều từ những năm 1980-1990 đến tận hôm nay. Khi đoàn giám mục từ Hà Lan đến Vatican diện kiến Giáo hoàng vào tháng 12/2013, Francis cầu nguyện cho nạn nhân những vụ xâm hại tình dục, đồng thời kêu gọi các linh mục trò chuyện, đối thoại với người nhà nạn nhân.
Tháng 01/2014, Uỷ ban Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em nêu đích danh Toà Vatican cần có biện pháp báo cáo hành vi nghi ngờ xâm hại trẻ em đến chính quyền. Khuyến cáo bị rút lại sau đó do thiếu căn cứ thẩm quyền pháp lý. Phía chỉ trích cho rằng Toà thánh Vatican lúc nào cũng chậm trễ trong việc xử phạt, phế truất các linh mục, tu sĩ có dính dáng tới các vụ xâm hại tình dục trẻ em.
Nhà lãnh đạo tinh thần
Trả lời phỏng vấn tờ “America”, một tập san khác của Dòng Jesuit, Giáo hoàng Francis nêu rõ định hướng mong muốn đối với Giáo hội Công giáo: “Ta thấy rõ ràng trong lúc này, nhà thờ cần biết chữa lành vết thương, sưởi ấm trái tim những con chiên ngoan đạo; nhà thờ cần gần gũi, sâu sát hơn với giáo dân. Ta coi nhà thờ như bệnh viện dã chiến cứu người ngay trên trận mạc.”
Một điểm nhấn đáng chú ý của thời Giáo hoàng Francis trị vì là mối quan tâm Ngài dành cho những người nghèo khổ. Tháng 11/2013, Francis cho công bố tông huấn Evangelii gaudium (tạm dịch: “Niềm vui Phúc Âm”) thể hiện nỗi lo canh cánh trước bất bình đẳng kinh tế, đồng thời kêu gọi Giáo hội rộng lòng đón nhận sự đa dạng hơn.
Một trong những điều cần đón nhận chính là các niềm tin, tôn giáo, cùng những con người khác. Nhiều tông đồ theo lối truyền thống thủ cựu không mấy vui vẻ khi Giáo hoàng Francis mới nhậm chức đã rửa chân cho 2 phụ nữ trong một trung tâm giáo dưỡng vào ngày Thứ Năm Rửa Chân, tái hiện khoảnh khắc Jesus rửa chân cho Mười Hai Tông Đồ. Có 2 lý do giải thích cho phản ứng dữ dội nói trên: 1 trong 2 người họ là tín hữu Hồi giáo; và theo giáo lý, nữ giới không được phép tham gia lễ rửa chân. (Sau đó, vào năm 2016, Giáo hoàng ra quyết nghị cho phép nữ tín hữu cũng được tham gia lễ này.)
Tháng 9/2013, ông kêu gọi mọi người cầu chúc bình an cho Syria và tổ chức lễ nguyện đặc biệt tại Quảng trường Thánh Peter hôm 07/9, thu hút khoảng 100.000 người tham gia. Theo Dịch vụ Thông tấn Công giáo, Francis cất lời trước đám đông: “Khi con người chỉ nghĩ đến bản thân… và tự đẩy mình vào vòng xoáy chinh phạt và quyền lực,… hắn sẽ mở cửa cho bạo lực, mâu thuẫn, và sự lãnh đạm xâm chiếm.”
Giáo hoàng Francis giao lưu với trẻ em ở Trại tị nạn Moria tại Mytilene, Hy Lạp ngày 16/4/2016 - Ảnh: Andrea Bonetti / Văn phòng Thủ tướng Hy Lạp / Getty Images
Tháng 12/2013, Giáo hoàng Francis được tạp chí “Times” chọn làm Nhân vật của Năm, trở thành một trong 3 giáo hoàng được lên bìa tạp chí này sau Giáo hoàng John XXIII năm 1963 và Giáo hoàng John Paul II năm 1994. Theo bài báo viết về ông trong số đặc biệt đó, “Times” cho biết Francis được chọn vì ông đã khiến nhiều người thay đổi suy nghĩ, níu lại các tín hữu trước đó gần như đã mất hết niềm tin vào Giáo hội. Tháng 3/2014, ông được đề cử cho Nobel Hoà bình nhưng không nhận được danh hiệu này. Không màng đến việc đó, Giáo hoàng vẫn tận tuỵ kết nối với các tín hữu của Chúa khắp thế giới.
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)