Hình ảnh Giáo hoàng Francis phần nào bị xấu đi kể từ khi Giáo hội phong chức cho một linh mục người Chile từng bị cáo buộc tấn công tình dục. Sau đó ông đã công khai xin lỗi vì những “sai lầm nghiêm trọng” và thực hiện một số biện pháp cải tổ. Đáng kể nhất trong số đó là phế truất hồng y Theodore E. McCarrick - người bị toà Vatican kết tội xâm hại cả người lớn lẫn trẻ em. Học hỏi từ những sai lầm, Francis được người đời nhớ mãi là giáo hoàng giàu lòng trắc ẩn, hết mình phụng vụ, hướng tới xây dựng khối đại đoàn kết Công giáo lớn mạnh.
Tranh cãi
Bên cạnh những lời tán dương, Giáo hoàng Francis không ít lần vướng vào tranh cãi. Năm 2015, ông cử hành lễ phong thánh đầu tiên tại Mỹ. Nhân nhân vật được ông thánh hoá là Junípero Serra, nhà truyền đạo người Tây Ban Nha bị nhiều nhóm đấu tranh vì quyền người bản địa châu Mỹ lên án vì liên quan tới chủ nghĩa thực dân.
Tháng 02/2020, Francis ra tông huấn “Querida Amazonia” (tạm dịch: “Amazon yêu quý”). Điểm đáng chú ý là tông huấn không hề nhắc gì đến việc phong chức sắc cho phụ nữ hay nam giới có vợ, vốn đã được rất nhiều linh mục kiến nghị lúc bấy giờ. Nhiều tín hữu Công giáo đã bày tỏ thái độ bất mãn, thậm chí chỉ trích giáo hoàng, đặc biệt là những người bảo thủ sinh sống tại các vùng xa xôi hẻo lánh, lúc nào cũng lo về sự thoái trào của đức tin tại những vùng này.
Mặc dù có nhiều phát ngôn ủng hộ cộng đồng LGBTQ+ và cho phép linh mục Công giáo chúc phúc cho các cặp đôi cùng giới, Francis vẫn có những phát ngôn nặng tính bảo thủ. Ông từng bị cáo buộc hai lần sử dụng ngôn từ miệt thị người đồng tính khi nói về số lượng lớn người đồng tính học tập tại các chủng viện ngày nay. Toà Thánh Vatican phải công khai xin lỗi sau lần đầu tiên.
Trong buổi công du 3 ngày sang Chile năm 2018, Francis phải hứng chịu nhiều lời chỉ trích do trước đó phong sắc cho một giám mục bị cáo buộc che giấu tội xâm phạm tình dục của một tu sĩ khác. Trước ngày ông đến Chile, ít nhất năm nhà thờ tại đây bị vẽ bậy, trong số đó có thông điệp nhắm thẳng đến giáo hoàng. Đến nơi, Giáo hoàng Francis công khai xin được niệm tình tha thứ vì những lỗi lầm mà nhà thờ gây ra, đồng thời hứa hẹn những vụ xâm hại như thế này sẽ không tái diễn. Nhưng ngay sau đó, ông tiếp tục hứng chịu lời chê trách do khẳng định chưa có “bằng chứng” nào cho thấy vị giám mục sắp được phong chức có hành vi bao che.
Cuối tháng 1, khi Francis quay lại Rome, Vatican cho biết sẽ cử giám mục Charles Scicluna đến Chile điều tra rõ ràng sự tình và “lắng nghe những người mong muốn trình bày chứng cứ họ đang nắm giữ”. Sau khi phỏng vấn hàng chục nhân chứng và soạn bản báo cáo dài 2300 trang vào tháng 4, phía Vatican cho mời các giám mục Chile đến Rome để họp khẩn. Toà Thánh cũng công bố thư cho biết Giáo hoàng thừa nhận quá trình xử lý vụ việc mắc phải “nhiều sai lầm nghiêm trọng”, đồng thời chia sẻ “nỗi đau thương, tủi nhục” với nạn nhân. Cuối tháng, Giáo hoàng quyết định gặp riêng từng người trong ba nạn nhân bị xâm hại tại Chile để “họ trò chuyện bao lâu tuỳ ước nguyện”.
Nhưng vấn đề xâm hại tình dục chưa dừng lại ở đó. Tháng 8/2018, đại bồi thẩm đoàn Bang Pennsylvania, Mỹ, công bố báo cáo về các hành vi sai lệch của hơn 300 “linh mục quấy rối tình dục” và hơn 1.000 nạn nhân nhỏ tuổi của những kẻ này, kèm với động thái bao che tội ác có liên quan. Giáo hoàng tuy ban đầu im lặng, nhưng sau đó thông qua Toà Thánh Vatican công bố lá thư thừa nhận Giáo hội đã không giải quyết rốt ráo những cáo buộc xâm hại ngay từ đầu.
Vài ngày sau, Tổng Giám mục Carlo Maria Viganò, nguyên là nhà ngoại giao được Vatican cử sang Mỹ, công bố bức thư buộc tội Giáo hoàng Francis đã che đậy hành vi xâm hại của hồng y Theodore E. McCarrick. Được biết sau khi phế truất hồng y McCarrick vào tháng 02/2019, Francis đã tổ chức hội nghị kéo dài 4 ngày ở Vatican. Cuộc họp quy mô lớn với tên gọi “Bảo vệ trẻ vị thành niên trong Giáo hội” thu hút 190 lãnh đạo Công giáo cấp cao từ khắp nơi trên thế giới.
Tin đáng buồn là ngay khi hội nghị kết thúc, hồng y George Pell, cố vấn tài chính của Giáo hoàng, bị khép tội xâm hại hai bé trai 13 tuổi. Đến tháng 12 cùng năm, Francis chính thức thông báo sẽ bãi bỏ “quy tắc bí mật toà thánh” đối với các vụ việc có liên quan đến xâm hại tình dục và hứa hẹn sẽ hợp tác nhiều hơn với các cơ quan phi tôn giáo về vấn đề vừa nêu. Vatican cũng thay đổi định nghĩa ấn phẩm ấu dâm từ các hình ảnh, sách báo có sự hiện diện của trẻ dưới 14 tuổi thành có sự xuất hiện của trẻ dưới 18 tuổi.
Đại dịch Covid-19 và các vấn đề sức khoẻ
Đại dịch Covid-19 đem đến vô vàn vấn đề cho Giáo hội Công giáo. Nước Ý có tỷ lệ tử vong cao kỷ lục trong những tháng đầu năm 2020. Lệnh phong toả khiến các nơi thờ tự đều phải đóng cửa. Francis buộc phải cử hành lễ truyền tin qua livestream bên trong Toà Vatican - điều trước đây ông hay thường thực hiện trước mặt các giáo dân tề tựu tại Quảng trường Thánh Peter mỗi sáng Chủ Nhật.
Giáo hoàng Francis thực hiện phép lành Urbi et Orbi tại Quảng trường Toà Thánh Peter ngày 27/3/2020. Cả quảng trường vắng lặng do lệnh giãn cách Covid-19 - Ảnh: Yara Nardi / apnews
Tháng 3/2020, Francis rời khỏi Toà Thánh và đi bộ đến Vương cung Thánh đường Đức Bà Cả cầu xin Đức Mẹ Đồng Trinh cho đại dịch chóng qua. Sau đó, ông còn đến Nhà thờ San Marcello al Corso nguyện cầu trước cây Thánh giá thiêng mà người dân tại Rome được cho là đã mang đi khắp thành phố này vào năm 1522 để xua đuổi dịch hạch. Một tuần sau đó, Giáo hoàng cử hành lễ chúc phép lành Urbi et Orbi (“cho Rome và cho thế giới”) một mình tại Quảng trường Thánh Peter vắng lặng, u tối, tiếp tục cầu cho dịch bệnh được tiêu trừ.
Khi đến San Damaso ở Vatican ngày 12/5/2021, Giáo hoàng Francis mang khẩu trang để phòng ngừa Covid-19 lây lan - Ảnh: Alessandra Tarantino / apnews
Tháng 10/2020, Francis công bố thông điệp thứ ba trong thời gian trị vì, “Fratelli tutti” (tạm dịch: “Hỡi tất cả anh em”). Nội dung thông điệp xoay quanh tình huynh đệ và tình bằng hữu xã hội, cũng như “sự mong manh của các thiết chế trên thế giới khi đối diện với đại dịch”. Mượn từ ngữ trước đây của Thánh Francis xứ Assisi, Francis lên án “văn hoá thải loại” và kêu gọi “kiến thiết hoà bình” vì mục đích chung.
Tuy năm 2021, Francis trở lại công việc thường nhật, hoạt động của ông vẫn bị hạn chế do các lệnh cấm thời dịch lúc bấy giờ vẫn chưa gỡ bỏ mà sức khoẻ ông ngày càng sa sút. Vì đau thần kinh toạ mà ông phải huỷ nhiều buổi lễ vào tháng 1. Đến tháng 7, ông phải phẫu thuật đại tràng. Vấn đề khớp gối cũng khiến ông huỷ nhiều sự kiện và chuyến thăm năm 2022. Trong cùng năm này, công chúng bắt đầu thấy ông phải dùng đến xe lăn.
Năm 2023, tuy phải nhập viện vì viêm phế quản vào tháng 3 và vừa hoàn tất phẫu thuật thoát vị bẹn tháng 6, Francis vẫn cố gắng tham gia Ngày Thanh niên Thế giới vào tháng 8 tại Lisbon, Bồ Đào Nha, chung vui cùng 1,5 triệu tín đồ đến từ khắp nơi trên thế giới. Tháng 12 cùng năm, ông thể hiện ước nguyện được chôn cất tại Vương cung Thánh đường Đức Bà Cả. Nguyện vọng này xuất phát từ lòng thành kính vô biên mà Giáo hoàng dành cho Đức mẹ Đồng trinh Mary. Vậy là lúc qua đời, ông trở thành giáo hoàng đầu tiên được an táng tại Thánh đường Đức Bà Cả kể từ 1669 - thêm một điểm đáng nhớ nữa trong thời gian Francis trị vì.
Những năm tháng cuối đời
Tháng 10/2024, Giáo hoàng công bố thông điệp “Dilexit nos” (tạm dịch: “Người đã yêu thương chúng ta”). Thông điệp nhắc đến Thánh tâm của Đức Jesus, kêu gọi tín hữu Công giáo hãy từ bỏ chủ nghĩa tiêu dùng hoang phí cùng chủ nghĩa cá nhân hẹp hòi. Bên cạnh đó là lời cảnh tỉnh đối với tình trạng nhân loại ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo.
Ngày công bố “Dilexit nos” cũng là ngày Thượng Hội đồng về Tình Đồng nghị kết thúc. Francis phê duyệt văn bản quyết định cuối cùng thay vì công bố tông huấn kết phiên như trong nhiều hội đồng trước đây. Tuy văn bản quyết định có nêu các chức sắc cấp cao trong các giáo phận, giáo xứ cần mở rộng cho cả nữ giới, câu hỏi liệu phụ nữ có được phép cử lễ dưới danh nghĩa chấp sự hay không vẫn còn bỏ ngỏ cho kỳ hội đồng tiếp theo năm 2025.
Đầu năm 2025, Francis được Tổng thống Mỹ Joe Biden trao tặng Huân chương Tự do. Cùng lúc này, ông công bố tự truyện “Hope” (tạm dịch: “Hy vọng”), trở thành giáo hoàng đầu tiên cho ra mắt tự truyện khi còn tại vị. Ngày xuất bản tự truyện được lên lịch cho trùng với lễ khai mạc Năm Thánh. Sau đó, Giáo hoàng bổ nhiệm Sơ Simona Brambilla, ma-sơ người Ý, làm Tổng trưởng Bộ các Tu hội Đời sống Thánh hiển và các Hiệp hội Đời sống Tông đồ. Bà trở thành phụ nữ đầu tiên trong lịch sử nắm giữ chức bộ trưởng trong Giáo triều Rô-ma.
Giáo hoàng Francis chào công chúng trong Lễ hành hương của thanh thiếu niên người Ý tại Vatican diễn ra ngày 18/4/2022 - Ảnh: Antonio Masiello / Getty Images
Toà Vatican thời gian này còn phê duyệt đề xuất từ Hội đồng Giám mục Ý cho phép tấn phong nam giới đồng tính làm linh mục tại Ý. Tuy đề xuất được phê duyệt chỉ có hiệu lực trong 3 năm và người được tấn phong phải đáp ứng yêu cầu tiết dục khắt khe, nhiều tín hữu Công giáo đồng tính vẫn xem đây là tin mừng, dẫu cho quan điểm của Francis về vấn đề xu hướng tính dục vẫn liên tục thay đổi.
Từ lúc Donald Trump quay trở lại Nhà Trắng bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ hai vào cuối tháng 01/2025, Giáo hoàng Francis đã nhiều lần công khai phản đối chính sách trục xuất hàng loạt của ông. Khi người nhập cư bắt đầu bị đưa khỏi Mỹ và chính quyền Trump liên tục đóng băng các khoản trợ cấp và cắt giảm ngân sách Cơ quan Phát triển Quốc tế, Giáo hoàng viết tâm thư động viên Hội đồng Giám mục Công giáo Hoa Kỳ - cơ quan gặp nhiều khó khăn trong công tác với tín hữu nhập cư và tỵ nạn.
Ngày 19/3/2022, Giáo hoàng Francis đến thăm Bệnh viện Nhi Bambino Gesù, nơi nhiều trẻ em Ukraina đang nằm điều trị - Ảnh: Mondadori Portfolio / Getty Images
Ca phẫu thuật cắt bỏ một phần phổi khi xưa khiến Giáo hoàng mẫn cảm với các bệnh hô hấp hơn. Tháng 02/2025, Francis một lần nữa phải nhập viện vì viêm phế quản. Bệnh tình chuyển nặng, đến mức ông phải được hỗ trợ máy thở oxy. Vatican thông báo tình trạng Francis tuy nguy hiểm, nhưng đã dần ổn định hơn. Sau 5 tuần, Francis được cho xuất viện vào cuối tháng 3. Sau đó không lâu, ông lại xuất hiện tại Toà Thánh Peter đầu tháng 4 và vẫy tay chào công chúng.
Giáo hoàng Francis tạ thế ngày 21/4, nguyên do theo thông báo là đột quỵ não và suy tuần hoàn tim mạch. Theo đúng ước vọng lúc trước, lễ truy điệu Giáo hoàng được diễn ra vô cùng giản dị. Hồng y Kevin Farrell đọc cáo phó: “Vào 7 giờ 35 phút sáng nay, Giám mục Thành Rome, Giáo hoàng Francis, đã về với Đức Cha. Cả đời mình, Ngài đã tận tuỵ phụng vụ Chúa, phụng vụ Giáo hội của Ngài.”
Lời chúc phúc lễ phục sinh được Giáo hoàng chuẩn bị sẵn trước đó cũng được đọc tại Quảng trường Toà Thánh. Trong đó, ông kêu gọi trao trả hoà bình cho Gaza và Ukraina, lên án nạn bài Do Thái, ủng hộ “những người yếu thế, những người sống bên lề xã hội, và những người dân di cư”. Lời chúc có đoạn: “Tôi muốn tất cả chúng ta ấp ủ một niềm tin mới, xây dựng lòng tin với những người khác, kể cả những người trông không giống chúng ta, những người đến từ các vùng đất xa lạ, mang theo những phong tục, lối sống, và tư tưởng khác biệt. Đó là bởi tất cả chúng ta đều là con của Đức Chúa.”
Từ ngày 23/4, linh cữu Francis sẽ được đặt tại Toà Thánh Peter trong 3 ngày, sau đó đưa đi an táng tại Vương cung Thánh đường Đức Bà Cả như ước nguyện. Lễ truy điệu được cử hành hôm 26/4.
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)