Joel Mokyr, Philippe Aghion, và Peter Howitt là ba cái tên sẽ nhận giải Nobel Kinh tế 2025 hôm 13/10 vừa qua nhờ công trình cho thấy các đổi mới công nghệ cùng “sáng tạo mang tính huỷ diệt” cải thiện tăng trưởng kinh tế và chất lượng cuộc sống trên toàn cầu như thế nào.
Chân dung ba cá nhân được vinh danh Nobel Kinh tế 2025 - Tranh: Niklas Elmehed
Nghiên cứu của họ chứng minh các sản phẩm và quy trình sản xuất phát sinh nhờ công nghệ mới sẽ thay thế những sản phẩm, quy trình cũ, qua đó nâng cao chất lượng cuộc sống và phúc lợi nhân loại.
Tên chính thức là Giải thưởng Khoa học Kinh tế của Ngân hàng Trung ương Thuỵ Điển Tưởng niệm Alfred Nobel, Nobel Kinh tế là giải cuối cùng được công bố trong loạt giải Nobel năm nay, trị giá đến 11 triệu krona (hay 1,2 triệu USD).
Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thuỵ Điển, cơ quan trao giải, nhấn mạnh tầm quan trọng của những tiến bộ công nghệ như thế: “Suốt lịch sử nhân loại, nền kinh tế thường đình trệ hơn là tăng trưởng. Công trình của họ cho thấy cần phải cảnh giác và chống lại các mối nguy đối với đà tăng trưởng liên tục.”
Các chủ nhân Nobel Kinh tế cũng lên tiếng về những thách thức đến từ chính quyền Trump như chính sách thuế quan hay cải tổ giáo dục - vốn được một vài người xem là gây hại đến tự do học thuật.
Mokyr bày tỏ quan ngại về tương lai nền khoa học Mỹ
Joel Mokyr, Giáo sư tại Đại học Northwestern, Mỹ, nhận một nửa số tiền từ giải Kinh tế nhờ công trình tìm hiểu “vì sao con người ngày nay lại giàu có và sống thoải mái hơn lúc trước”, theo lời của chính tác giả.
Joel Mokyr, Giáo sư tại Đại học Northwestern và là một trong ba chủ nhân giải Nobel Kinh tế 2025, phát biểu tại khuôn viên trường ở Evanston, Illinois, Mỹ hôm 13/10/2025 - Ảnh: Jim Vondruska / Reuters
Ông bày tỏ quan ngại nước Mỹ dưới thời Trump có thể mất đi vị thế tiên phong trong nghiên cứu khoa học và giáo dục. Mokyr chia sẻ: “Những gì chính quyền hiện tại đang làm với nền giáo dục và nghiên cứu khoa học Mỹ có thể xem là cú phản lưới nhà lớn nhất lịch sử tính từ lúc triều Minh bên Trung Quốc cấm cản các hoạt động nghiên cứu, khám phá. Đây là hành động tự huỷ nảy sinh từ mưu đồ chính trị không hơn.”
Trong khi đó, chính quyền Donald Trump lại chắc nịch Mỹ là quốc gia đứng đầu về ngân sách cho nghiên cứu khoa học, khẳng định các đối sách đang thực hiện sẽ loại bỏ những gì thừa thải và kích thích đổi mới sáng tạo.
Một nửa phần thưởng còn lại thuộc về hai nhà kinh tế Philippe Aghion và Peter Howitt. Aghion là Giáo sư tại College de France và INSEAD ở Paris, Pháp, đồng thời công tác tại Viện Kinh tế và Khoa học Chính trị London. Howitt là Giáo sư tại Đại học Brown ở Mỹ.
Aghion cho rằng thuế quan sẽ chặn đường tăng trưởng
Giải Nobel Kinh tế 2025 được công bố trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu mong chờ trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ thổi bùng đợt tăng trưởng mới. Trước tình thế này, dễ thấy châu Âu phải đối mặt với nguy cơ tụt lại sau Mỹ và Trung Quốc về mặt công nghệ tương lai.
Aghion cho rằng xu hướng đảo ngược toàn cầu hoá và dựng rào thuế quan sẽ “chặn đường tăng trưởng”, đồng thời ủng hộ mở rộng thị trường bởi làm vậy sẽ tạo cơ hội trao đổi ý tưởng, chuyển giao công nghệ, và xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh. Ông chia sẻ: “Nhân tố nào cản lối hội nhập cũng chặn đường tăng trưởng. Vậy mà giờ chúng lại càng lớn mạnh, nổi cộm lên như những đám mây đen.”
Aghion khuyên châu Âu nên học hỏi từ Mỹ và Trung Quốc - những nền kinh tế theo ông đã dung hoà được tính cạnh tranh với chính sách công nghiệp. Ông nói: “Tại châu Âu, vì chính sách cạnh tranh mà chúng tôi chống đối bất kỳ chính sách quản lý công nghiệp nào. Tôi nghĩ chúng ta cần thay đổi suy nghĩ, dung hoà chính sách công nghiệp ở các lĩnh vực như quốc phòng, khí hậu, AI, công nghệ sinh học.”
Howitt chất vấn ý định đưa hoạt động gia công sản xuất về Mỹ
Cảm thấy “hoàn toàn choáng ngợp” trước thông báo nhận giải, Howitt nhân cơ hội chỉ trích chính sách thương mại của Tổng thống Trump: “Có thể thấy rõ chính sách này sẽ thu hẹp quy mô thị trường, đẩy lùi các đổi mới. Châm ngòi chiến tranh thuế quan thì thị trường cứ thế nhỏ dần.”
Theo ông, đưa việc làm gia công sản xuất về cho người Mỹ có thể là nước đi chính trị hợp lý nhưng không phải chính sách kinh tế hay ho: “Chúng ta thiết kế giày thể thao rất tốt, nhưng để các nơi khác gia công giày sẽ tốt hơn.”
Giải Nobel Kinh tế đầu tiên được trao năm 1969. Kể từ đó, hiếm có tên tuổi nào đủ nổi bật, quen thuộc với mọi nhà. Vài cái tên nổi tiếng ít ỏi bao gồm Ben Bernanke (cựu Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ), Paul Krugman, và Milton Friedman.
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)