Diễn biến mới nhất trong cuộc chiến giữa hai siêu cường kinh tế có thể ảnh hưởng đến gian bếp nhiều gia đình, hoặc không. Hiện Tổng thống Donald Trump đã cảnh cáo có thể ngừng thu mua dầu ăn từ Trung Quốc.
Nhân viên tại một nhà hàng lẩu ở Thành Đô, Tứ Xuyên, Trung Quốc, đang tập hợp các can dầu đã qua sử dụng, chuẩn bị chở đến nơi tái chế - Ảnh: Hector Retamal / AFP
Hôm 14/10 vừa qua, Trump tuyên bố chính quyền của ông đang chuẩn bị động thái trả đũa khi Bắc Kinh từ chối nhập đậu nành từ Mỹ. Trung Quốc từng là đối tác lớn nhất; hơn 40% doanh số đậu nành Mỹ bán ra mỗi năm là do Trung Quốc thu mua. Song, hoạt động giao thương giữa hai nước gần như tụt về không khi Trung Quốc chuyển qua mua đậu từ Argentina và Brazil nhằm đối phó với các đòn thuế quan từ Trump.
Bài đăng của Trump trên Truth Social có đoạn: “Tôi tin Trung Quốc cố ý không mua đậu nành của chúng ta và gây khó dễ cho các nông dân đậu nành. Đây là động thái thù địch. Chúng tôi đang cân nhắc dừng giao dịch dầu ăn với Trung Quốc cùng những hoạt động thương mại khác nhằm trả đũa. Mỹ có thể dễ dàng tự sản xuất dầu ăn, không cần mua từ Trung.”
Lời cảnh cáo được đưa ra trong bối cảnh cả Trung lẫn Mỹ đang đẩy mạnh các biện pháp bảo hộ thương mại mặc cho thoả thuận giảm thuế quan mới đạt được vài tháng trước. Ngay khi Trung Quốc tuyên bố sẽ siết chặt nguồn cung đất hiếm, Trump đe doạ sẽ áp thêm 10% thuế quan lên các mặt hàng nhập từ Trung Quốc cùng nhiều biện pháp khác có hiệu lực từ 01/11.
Thực tế, chỉ vài ngày trước đó, cả hai đều bày tỏ mong muốn căng thẳng hạ nhiệt. Hôm 12/10, Trump đăng lên mạng: “Đừng lo cho Trung Quốc, họ sẽ ổn thôi!” Được biết chuyên gia đàm phán cả hai nước vẫn sẽ họp mặt tìm ra thoả thuận thương mại phù hợp nhất trước hạn 10/11.
Một xe tải chở dầu đã qua sử dụng đến Nhà máy Công nghệ Môi trường Kim Thượng tại Thành Đô, Tứ Xuyên, nơi dầu sẽ được tái chế thành tiền chất sản xuất nhiên liệu - Ảnh: Hector Retamal / AFP
Mỹ vẫn là quốc gia nhập nhiều dầu ăn từ Trung Quốc nhất, tuy số lượng nhập vào giảm
Không phải loại dầu ăn dùng chiên rán, dầu ăn đã qua sử dụng (UCO) mới là mặt hàng được Mỹ nhập nhiều nhất từ Trung Quốc. Đây là nguồn nguyên liệu thô dùng cho sản xuất nhiên liệu, thức ăn vật nuôi, và các hoá chất như dầu bôi trơn máy móc hay các loại xà phòng. Lượng UCO từ Trung nhập vào Mỹ tăng mạnh trong những năm gần đây do chính sách chuyển đổi xanh dưới thời chính quyền Biden, thể hiện qua Đạo luật Đẩy lùi Lạm phát phê duyệt năm 2022. Chẳng hạn, ngành hàng không sẽ được hưởng tín dụng thuế và nhiều ưu đãi khác nếu sử dụng nhiên liệu máy bay tái chế.
Mỹ từ quốc gia xuất khẩu ròng UCO chuyển thành nước nhập khẩu ròng năm 2022, và phần lớn UCO được nhập từ Trung. Năm 2023, Trung Quốc trở thành nhà cung cấp UCO lớn nhất cho Mỹ, sau khi Liên minh châu Âu (EU) điều tra về vấn đề giá cả thấp bất thường và không còn mặn mà với UCO nhập từ Trung. Năm 2024, tổng lượng dầu ăn chưa và đã qua sử dụng từ Trung nhập sang Mỹ đạt kỷ lục 1,15 triệu tấn, trị giá 1,2 tỷ USD theo ước tính gần đây. Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) cho hay con số trên bằng khoảng 43% tổng lượng UCO mà Trung Quốc xuất khẩu trong năm 2024.
Song, lượng UCO xuất sang Mỹ cũng có dấu hiệu giảm sút trước khi Trump tung đòn thuế quan. Vào tháng 1, do nông dân đậu nành tại Mỹ bày tỏ lo ngại lượng lớn UCO tràn vào Mỹ sẽ ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh, chính quyền Biden đương nhiệm đã loại các nhiên liệu có thành phần ngoại nhập khỏi danh sách được hưởng tín dụng thuế. Mức thuế quan khổng lồ áp lên hàng nhập từ Trung Quốc sau đó (có lúc lên 145%, nhưng giờ đã chốt ở mức 30%) cũng khiến quốc gia tỷ dân quay sang tìm thị trường mới. Phía Bắc Kinh chấm dứt hoàn thuế cho UCO từ tháng 12/2024. Lượng UCO do Trung Quốc xuất khẩu thời điểm đó cũng giảm 60% so với tháng trước, theo USDA. Tờ Bloomberg cho biết trong 7 tháng đầu năm 2025, Mỹ nhập khoảng 351.000 tấn UCO từ Trung, ít hơn 43% so với cùng kỳ năm 2024.
Vì sản lượng nhập khẩu sụt giảm như thế, chiêu bài UCO có lẽ không khiến Trung Quốc quá lo lắng. Ngược lại, tổng giá trị đậu nành Trung nhập từ Mỹ năm 2024 lại lên đến 12,6 tỷ USD, khiến chuyện nước này ngừng mua đậu làm biết bao nông dân Mỹ lao đao.
Ăn miếng trả miếng
Lời cảnh báo của Trump là động thái ăn miếng trả miếng mới nhất trong loạt đối sách gần đây khiến thoả thuận thương mại ngày một xa tầm với. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer hôm 14/10 cáo buộc Trung Quốc là bên khiêu khích khi ra quy định thắt chặt nguồn cung đất hiếm ra toàn cầu. Greer chỉ trích: “Chính họ đã khiến xung đột leo thang.” Về tương lai giao thương giữa hai nước, ông chỉ nói ngắn gọn: “Phần lớn phụ thuộc vào động thái tiếp theo bên phía Trung Quốc.”
Bắc Kinh vẫn bảo lưu quan điểm thắt chặt xuất khẩu, chỉ trích ngược Mỹ cũng từng đặt ra nhiều rào cản khi cả hai đã đạt thoả thuận giao thương như thay đổi phí nhập cảng hay chặn Trung Quốc khỏi nguồn cung chip bán dẫn tân tiến nhất.
Greer phát biểu: “Thoả thuận giữa hai nước là Mỹ sẽ giảm thuế quan chừng nào Trung Quốc còn thả lỏng nguồn cung đất hiếm. Giờ họ lại trở mặt, làm ảnh hưởng đến đất hiếm lẫn các sản phẩm phái sinh. Vậy nên chúng tôi đẩy cao mức thuế quan cũng hợp lý mà thôi.”
Trước đó, ngày 12/10, Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc cáo buộc Mỹ đã đặt tiêu chuẩn kép, “tuỳ tiện nhào nặn khái niệm an ninh quốc gia, lạm dụng công tác quản lý xuất khẩu, đối xử bất công với Trung Quốc, và đơn phương áp đặt các chế tài khắt khe cho thiết bị và chip bán dẫn”.
Vừa qua phía Trung cũng đã áp phí nhập cảng mới với tàu thuyền Mỹ và tiến hành điều tra chống độc quyền các công ty Mỹ đặt chi nhánh tại nước này, có vẻ như để đáp trả. Nhưng dù sao đi nữa, chiêu bài đất hiếm vẫn hiệu quả hơn nhiều bởi đây là nguyên liệu cần kíp cho lĩnh vực quốc phòng cùng công nghệ bán dẫn tại Mỹ. Một trong những quy định Bắc Kinh đặt ra là cấm cấp phép xuất khẩu đất hiếm phục vụ mục đích quân sự bất kể lý do.
Tuy hai siêu cường có vẻ vẫn đang thách thức lẫn nhau, giới phân tích cho rằng tất cả chỉ nhằm đạt được lợi thế kèo trên trong phiên đàm phán sắp tới. Trump vừa qua cũng phát biểu trước báo chí hôm 14/10: “Chúng tôi chỉ muốn có quan hệ song phương bình đẳng với Trung Quốc. Rồi mọi chuyện sẽ đâu vào đó, mà nếu không như thế thì cũng tốt thôi. Phía tôi đã tung ra rất nhiều đòn hiểm và hiện tất cả đều hữu hiệu.”
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)