Đối diện với mức thuế quan chát chúa từ Mỹ, Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU) phải gấp rút tìm kiếm đối tác mới. Liệu các mặt hàng rẻ tiền có lợi dụng dịp này mà tuồn vô tội vạ vào châu Âu?
Cả Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU) thể hiện mong muốn giao thương với các nước khác ngoài Mỹ - Ảnh: Clement Mahoudeau / AFP
“Giảm rủi ro, đa dạng hoá, chuyển hướng thương mại” từng là khẩu hiệu trong cuộc chiến chống lại sự bành trướng của Trung Quốc trên thương trường quốc tế, nay lại được áp dụng cho Mỹ. Mức thuế ngất ngưởng do Tổng thống Donald Trump đặt ra, lên tới 145% dành cho hàng sản xuất tại Trung Quốc tính đến hôm 11/4, đã khiến nhiều thị trường tài chính từ Sydney sang São Paulo rúng động.
Hãng phân tích tài chính Capital Economics chiều 10/4 cảnh báo nếu không rút lại mức thuế quan, hàng Trung nhập khẩu Mỹ sẽ giảm hơn một nửa trong những năm tới, đẩy lùi mức tăng trưởng của Trung Quốc đi 1,5%. Bởi nhiều mặt hàng Trung xuất khẩu đặc biệt nhắm tới thị trường Mỹ, phân phối chúng cho thị trường trong nước sẽ là vấn đề vô cùng lớn.
Trả đũa với mức thuế 125% có hiệu lực từ 11/4, Bắc Kinh giờ phải hoạch định lại chiến lược xuất khẩu, ưu tiên các đối tác khác khi thị trường lớn nhất thế giới đóng cửa với họ. Chủ tịch nước Tập Cận Bình hứa hẹn “hợp tác toàn diện” với các nước láng giềng, đồng thời đến 11/4 còn ngỏ lời mời EU chung tay, cùng Bắc Kinh chống lại “động thái uy hiếp đơn phương” từ phía Washington.
Diana Choyleva, nhà sáng lập và chuyên gia kinh tế trưởng của Enodo Economics tại London, hãng chuyên phân tích kinh tế Trung Quốc - tin nước này sẽ đẩy mạnh giao thương với các quốc gia láng giềng, kể cả khi lịch sử quan hệ ngoại giao giữa họ không tốt đẹp gì.
Trung Quốc hàn gắn quan hệ với kình địch cũ
Choyleva phân tích: “Những đàm phán kinh tế giữa Bắc Kinh và Tokyo - sau 6 năm lạnh nhạt - và với Seoul cho thấy cả 3 đang xem xét nối lại quan hệ nhằm đối phó với Washington bất ổn. Trong khi Seoul bác thông tin từ phía truyền thông Trung Quốc cho rằng sẽ có “đối sách chung” đáp trả thuế quan Mỹ, động thái nối lại hợp tác tam phương sau nhiều năm căng thẳng báo hiệu đây là một nước đi chiến lược.”
Hôm 11/4, truyền thông Trung Quốc đưa tin ông Tập sẽ đến thăm và củng cố quan hệ giao thương với 3 nước Đông Nam Á là Việt Nam, Malaysia, và Campuchia. Trong hơn hai thập kỷ qua, Trung Quốc và Đông Nam Á ngày càng thắt chặt quan hệ hợp tác thương mại. Năm 2023 vừa rồi, tổng khối lượng giao dịch giữa Trung Quốc và các nước ASEAN lên đến khoảng 872 tỷ USD, theo số liệu từ chính quyền Trung Quốc. Con số này dự kiến sẽ còn tăng mạnh khi Trung Quốc trên lý thuyết đã đóng cửa giao thương với Mỹ.
Deborah Elms, trưởng ban chính sách thương mại nhánh Singapore của Quỹ Hinrich, nhận định: “Các nhà sản xuất Trung Quốc sẽ tìm cơ hội phát triển tại khu vực Đông Nam Á, nơi trước giờ họ không buồn bỏ thời gian, tiền bạc, và công sức ra nghiên cứu bởi đã có thị trường Mỹ sẵn sàng tiếp nhận bất cứ thứ gì họ sản xuất ra. ”
Châu Âu cũng cần đa dạng hoá giao thương
Tuy Trump đã hoãn áp dụng thuế 90 ngày đối với các nước EU, mức thuế quan dự kiến vẫn là 20% dành cho khoảng 416 tỷ USD hàng nhập khẩu từ các nước này sang Mỹ. Giới hoạch định chính sách tại Brussels đang cân nhắc động thái tương tự Trung Quốc. EU cho biết sẽ chuyển hướng sang các nước Ấn Độ - Thái Bình Dương và Nam Bán Cầu để đối phó chủ nghĩa bảo hộ mậu dịch tại Mỹ.
Trong chuyến công du 3 ngày đến Việt Nam, Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez khẳng định châu Âu đang tìm hiểu những thị trường mới, riêng chính phủ của ông “cam kết chắc chắn” Tây Ban Nha nói riêng và châu Âu nói chung sẽ tăng cường giao thương với khu vực Đông Nam Á.
Song, Varg Folkman, chuyên gia phân tích chính sách tại Trung tâm Chính sách châu Âu (EPC) cảnh báo châu Âu có thể chật vật bởi nền kinh tế bên kia bờ Đại Tây Dương vẫn “lớn và giàu mạnh hơn” bất cứ thị trường nào họ đang tìm kiếm. Folkman cũng quan sát thấy nhiều thành viên EU “cực lực phản đối” phương án thiết lập các quan hệ giao thương mới. Như Pháp vẫn chần chừ khi mở cửa nông nghiệp với Brazil và Argentina trong sự kiện hợp tác EU - Mercosur (khối các quốc gia Nam Mỹ). Thương lượng đã kéo dài 25 năm mà chưa có gì được phê duyệt. Folkman kết luận: “Thoả thuận thương mại là vấn đề dễ tranh cãi. Rất khó thiết lập các mối quan hệ mới trong lúc khẩn cấp như hiện nay.”
Trong khi cơ hội giao thương song phương giữa EU và Trung Quốc vẫn còn bỏ ngỏ, giới kinh tế và hoạch định chính sách e ngại châu Âu phải đối mặt với mức thuế quan cao hơn từ Mỹ và cạnh tranh thương mại từ Trung Quốc - nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.
Mức cung khổng lồ từ Trung Quốc khiến châu Âu quan ngại
Hôm 08/4, Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Washington công bố bài tham luận cho rằng thuế quan Mỹ áp lên Trung Quốc “có thể khiến hàng xuất khẩu từ Trung Quốc chuyển hướng sang EU, tạo thêm áp lực cho các nhà sản xuất tại châu Âu, buộc Brussels phải đáp trả bằng động thái bảo hộ mậu dịch riêng”.
Tổng giá trị xuất khẩu từ Trung Quốc sang EU, tính bằng tỷ USD - Nguồn: Tổng cục Hải quan Trung Quốc
EU từ lâu đã bày tỏ quan ngại về mức trợ cấp lớn mà các chính phủ thành viên dành cho Trung Quốc, tạo điều kiện cho giới sản xuất nước này “tuồn” hàng qua thị trường châu Âu. Tiền trợ cấp, nhân công giá rẻ, và lợi thế kinh tế nhờ quy mô lớn giúp Trung Quốc gây áp lực đáng kể lên những đối thủ cạnh tranh châu Âu, dẫn tới phá sản và sa thải hàng loạt.
Có thể lấy ví dụ về xe điện (EV). Nhờ chính phủ tài trợ, giảm thuế, và thuê giá rẻ mà các hãng EV Trung Quốc như BYD, Nio, và XPeng đổ bộ hàng loạt sang thị tường EU, chèn ép các nhà sản xuất nội địa. Nền công nghiệp ô tô ở châu Âu giờ phải tái cơ cấu kinh tế mạnh mẽ, đứng trước nguy cơ đóng cửa nhà máy, cắt giảm nhân sự, đẩy hàng ngàn người vào cảnh thất nghiệp, đặc biệt tại Đức.
Thị phần xe điện nhập khẩu EU từ các quốc gia khác nhau - Nguồn: Eurostat
Trong khi Washington áp 100% thuế lên EV Trung Quốc, ngăn nước này tham gia vào sân chơi nội địa, mức thuế quan EU áp cho phía sản xuất xe tại Trung lại thấp hơn, dao động từ cao nhất là 35,3% cho tới chỉ 17% đối với các dòng xe BYD.
Deborah Elms cho rằng: “Ban đầu sẽ có cả tấn hàng chờ xuất khẩu từ châu Á bán phá giá sang các nước khác. Nhưng phía sản xuất không thể mãi cho ra các sản phẩm không thu về lợi nhuận, nên các hãng Trung Quốc sẽ phải chuyển sang những mặt hàng khác nếu không muốn bị phá sản.”
Hệ thống mới giúp ngăn chặn hành vi bán phá giá
Jörg Wuttke, cựu thủ trưởng chi nhánh Đức của ông lớn BASF có trụ sở tại Trung Quốc, đánh động “làn sóng cung khổng lồ” từ đất nước tỷ dân sắp cập bến EU. Ông hy vọng điều này không làm EU dựng thêm rào chắn thương mại đối với hàng Trung, đồng thời kêu gọi Brussels và Bắc Kinh cần “đối thoại và tin tưởng nhau” để tránh hành vi bán phá giá.
Varg Folkman không tin EU sẽ khoanh tay đứng nhìn Trung Quốc nắm chuôi thương mại mà không có ai đáp trả gì: “Uỷ ban châu Âu đã ngầm phát đi thông điệp sẽ theo dõi sát sao dòng hàng nhập từ Trung Quốc và sẵn sàng thực hiện biện pháp đáp trả khi có lượng cung đột biến từ nước này hay bất cứ nơi nào khác đổ về châu Âu.”
EU từng công bố kế hoạch thành lập đội đặc nhiệm giám sát nhập khẩu để kịp thời báo động khi có lượng hàng ồ ạt tuồn vào châu Âu, đe doạ các ngành công nghiệp nội địa. Hệ thống trên được xem là biện pháp giảm trừ rủi ro từ Trung Quốc trong lúc căng thẳng địa chính trị và lo ngại hành vi bán phá giá tăng cao.
Song, vẫn còn đó rủi ro hàng xuất khẩu từ các nước châu Á khác hay thậm chí từ Mỹ bị tuồn vào khối EU với giá rẻ mạt. Đội đặc nhiệm có thể giúp Brussels phản ứng nhanh nhạy hơn trước biến cố từ nhiều bên khác nhau thông qua công tác điều tra chống bán phá giá, áp dụng thuế quan hay lệnh cấm nhập khẩu tạm thời. Nhưng nếu làm vậy, EU có thể bị chỉ trích là dùng chiêu bài không khác Trump là bao, từ bỏ đường lối mậu dịch tự do và các thông lệ giao thương của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) mà khối này theo đuổi suốt hàng chục năm qua, dẫn tới nguy cơ căng thẳng thương mại toàn cầu leo thang.
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)