Cổng sắt kêu lạch cạch như hồi trống giục giã khi đám đông ùa lên trước. Biển người đổ ập qua hàng rào chắn mới vài tiếng trước tưởng như chẳng thể phá vỡ. Toà nhà của lãnh đạo quốc gia lẹp bẹp tiếng bước chân đầy bùn đất. Vài tiếng vỡ vụn vang lên, miếng ga trải giường hay đôi giày sang trọng bị ném sang một bên.

Từng sừng sững như biểu tượng uy quyền, bất khả xâm phạm, toà nhà sang trọng giờ đây đã về tay hàng triệu người dân bất mãn, dẫu chỉ trong phút chốc ngắn ngủi. Đó là tình trạng tại Nepal vào đầu tháng 9, song cũng là hình ảnh của Sri Lanka năm 2022 hay Bangladesh năm 2024.

Đội đặc nhiệm tạo thành hàng rào người chắn không cho phía biểu tình xông vào Văn phòng Tổng thống tại Thủ đô Colombo của Sri Lanka - Ảnh: Arun Sankar / AFP

Khi Nepal - đất nước 30 triệu dân nằm giữa hai siêu cường Ấn Độ và Trung Quốc - dần tìm hướng đi khác với lối chính trị cử tri dân chủ truyền thống, vài quốc gia Nam Á cũng chứng kiến cảnh phong trào biểu tình do người trẻ dẫn dắt đứng lên lật đổ chính phủ. Điều đó dấy lên câu hỏi: Liệu khu vực đông dân nhất thế giới này có phải mảnh đất màu mỡ cho Gen Z làm cách mạng? Theo Paul Staniland, Phó giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Chicago chuyên nghiên cứu về bạo động chính trị và an ninh quốc tế khu vực Nam Á, câu trả lời là có. Ông nói: “Xu hướng chính trị dựa trên bất ổn này quả thật rất đáng lưu tâm.”

Hôm 11/9 vừa qua, khoảng 10.000 thanh thiếu niên Nepali, trong đó có nhiều người hải ngoại, “bầu” ra thủ tướng lâm thời mới… qua chức năng bình chọn trực tuyến trên Discord, nền tảng thường được các game thủ sử dụng. Trước khi Nepal trải qua trình trạng bạo loạn xuất phát từ các cuộc biểu tình phản đối chính phủ gia đình trị kéo dài nhiều ngày liền, với hơn 70 người thiệt mạng do đụng độ với lực lượng bảo an, kỳ tổng tuyển cử tiếp theo dự kiến sẽ tổ chức vào tháng 3/2026.

Đám đông biểu tình hò reo bên ngoài toà quốc hội hôm 09/9/2025 - Ảnh: Adnan Abidi / Reuters

Thế nhưng, phản ứng trước hành động Thủ tướng KP Sharma Oli đương nhiệm chế nhạo phong trào biểu tình chỉ toàn Gen Z, đám đông phản đối đã buộc ông phải từ chức. Vậy là cũng giống tình hình tại nhiều nước Nam Á khác, giới trẻ Nepal bất mãn đã không ngần ngại lật đổ chính quyền, tự xưng bản thân là chủ đất nước khi cảm thấy hệ thống chính trị quốc gia đã phản bội, không còn đáp ứng các yêu cầu của mình.

Staniland nhận định đây là bước chuyển lớn tại Nam Á, khu vực tuy xảy ra nhiều cuộc biểu tình nhưng ít khi nào dẫn đến lật đổ chính phủ: “Xu thế này rất khác với những cuộc đảo chính quân sự vốn là hình thức xung đột chính trị thường diễn ra trong suốt chiều dài lịch sử tại vùng.”

Mỗi phong trào biểu tình tại Sri Lanka, Banglades, và Nepal đều bắt nguồn từ hoàn cảnh lịch sử mỗi quốc gia và tình hình đặc biệt tại quốc gia đó. Song, giới phân tích lại cho rằng tất cả đều có một điểm chung: thế hệ trẻ thẳng thừng đối chất với những lời hứa suông và không chịu chấp nhận các động cơ làm nền cho chúng. Cũng theo họ, dường như giới trẻ ở những nước này cũng đang học hỏi lẫn nhau.

Tình hình tại Colombo, Dhaka, và Kathmandu

Gen Z tại Kathmandu kéo nhau xuống đường biểu tình khi chính phủ cấm các nền tảng mạng xã hội với lý do người dùng lạm dụng chúng và các nền tảng cũng không đăng ký với phía quản lý sở tại. Song, đó chỉ là giọt nước tràn ly, còn nguyên nhân thật sự là tình trạng chính quyền bất bình đẳng, tham nhũng, con ông cháu cha. Được biết, đến 1/3 nền kinh tế Nepal là do kiều hối góp vào.

Vậy là hàng ngàn sinh viên, học sinh tràn xuống đường, nhiều bạn trẻ vẫn còn mặc đồng phục. Hơn 70 người bị bắn tử vong và hàng trăm người khác bị thương. Nhưng động thái của phía bảo an chỉ làm làn sóng biểu tình sôi sục hơn. Toà nhà quốc hội bị đốt cháy; nhà của nhiều lãnh đạo và các chính khách bị thiêu rụi; cả toà trung tâm hãng truyền thông lớn nhất tại nước này cũng chịu chung số phận. Phe biểu tình cũng xông vào nhà Sharma Oli trộm đồ. Oli tuyên bố từ chức ngay hôm sau.

Tình hình tại Bangladesh năm 2024 có chút khác biệt. Ban đầu phe biểu tình do sinh viên dẫn dắt chỉ lên tiếng về bất bình đẳng trong hạn ngạch việc làm, nhưng tới cuối mùa hè năm đó, sau khi đụng độ giữa cảnh sát và bên biểu tình ôn hoà khiến hàng trăm người thiệt mạng, các nhóm biểu tình hợp lực yêu cầu Thủ tướng Sheikh Hasina phải từ chức. Những cuộc biểu tình như trên không có hệ thống cấp bậc rõ ràng: các lãnh đạo sinh viên đưa ra tối hậu thư và danh sách các yêu cầu mà chính phủ phải đáp ứng, các thế lực đối lập đứng sau hỗ trợ. Các đối sách của bà Hanisa - từ đàn áp kịch liệt các thành phần sinh viên bạo động, đến ngăn cấm truyền thông về sự việc diễn ra - chỉ khiến cuộc khủng hoảng thêm trầm trọng. Đến ngày 05/8/2024, bà cũng tuyên bố từ chức, rời khỏi đất nước bằng trực thăng mà qua Ấn Độ - láng giềng đồng minh - ẩn náu.

Ngược về hai năm trước nữa, sinh viên Sri Lanka đứng lên biểu tình giữa lúc kinh tế lao dốc vì vỡ nợ. Đến tháng 3/2022, tình hình vô cùng căng thẳng: điện bị cúp 12 tiếng mỗi ngày; người người xếp hàng dài mua xăng và bình ga nấu nướng; lạm phát vượt mức 50%.

Phong trào “Aragalaya” (một từ tiếng Sinhala mang nghĩa “đấu tranh”) ra đời. Các nhà vận động sinh viên lập lều trại “GotaGoGama” (tạm dịch: “Làng xua đổi (Tổng thống) Gota”) trước Văn phòng Tổng thống tại Thủ đô Colombo. Phần “Gota” chỉ đích danh Tổng thống Gotabaya Rajapaksa. Chiếc ghế quyền lực nhất đất nước đã sang tay hết người này tới người khác trong gia đình ông suốt 15 năm qua. Khu lều trại trở thành nơi kêu gọi biểu tình, trình diễn nghệ thuật, và diễn thuyết lay động công chúng. Đến giữa tháng 7, Rajapaksa tháo chạy khỏi Sri Lanka sau khi nhà ông bị phe biểu tình tràn vào.

Một số người biểu tình nằm trên giường của Cựu Tổng thống Gotabaya Rajapaksa, sau khi xông vào nhà ông vào hôm 10/7/2022 - Ảnh: Dinuka Liyanawatte

“Bất hoà quá lớn”

Meenakshi Ganguly, Phó Giám đốc nhánh châu Á của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW), cho rằng làn sóng biểu tình do giới trẻ dẫn đầu tại cả 3 quốc gia đều dựa trên tình hình chung: bất bình đẳng kinh tế không được giải quyết và nạn tham nhũng của những giới chính trị gia tinh hoa khiến lãnh đạo đất nước xa rời với các thách thức mà thế hệ trẻ phải đối mặt.

Nhiều bạn Gen Z đã phải trải qua hai đợt suy thoái kinh tế: lần đầu vào 2008-2009 và lần mới đây là lúc đại dịch Covid-19 hoành hành. Theo Ganguly, các bạn trẻ cũng đã mất 2 năm giãn cách xã hội, vì vậy mà tương tác với nhau thông qua các nền tảng trực tuyến nhiều hơn bất cứ thế hệ nào trước đây.

Trong hoàn cảnh đó, các bạn trẻ còn phải chịu sự giám sát ngày càng chặt của chính quyền do những lãnh đạo đáng tuổi ông bà họ đứng đầu. Tính đến lúc bị lật đổ, các thủ hiến ở Nepal, Bangladesh, và Sri Lanka lần lượt đã 73, 76, và 74 tuổi. Ganguly nhận định: “Giới trẻ Nam Á không thể kết nối được với giới lãnh đạo chính trị. Bất hoà giữa họ là quá lớn.” Chính khoảng cách trong lối sống giữa thường dân trẻ tuổi và con cháu các quan chức là mồi châm phẫn nộ, theo bà.

Cũng vì vậy mà từ khoá #NepoKid (tạm dịch: “con cháu gia đình trị”) nổi lên từ các cuộc biểu tình tại Indonesia vào cuối tháng 8 mới vang vọng trong giới trẻ Nepal. Theo Staniland, điểm chung giữa các phong trào do sinh viên dẫn dắt tại Nam Á chính là niềm hy vọng vào một tương lai chính trị - kinh tế tốt đẹp hơn, đồng thời nhận thức được khoảng cách giữa tương lai ấy và tình hình thực tế hiện tại. Staniland chia sẻ: “Sức mạnh của phía biểu tình nằm ở thái độ bất mãn hiện tại, kỳ vọng vào tương lai, cũng như tính kết nối giữa các bạn đồng trang lứa.”

Những quốc gia này cũng có cơ cấu dân số khá tương đồng: Khoảng 50% số dân tại cả 3 nước đều là những người dưới 28 tuổi. Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trên đầu người của nhóm này tại 3 nước đều thấp hơn bình quân toàn cầu, song hơn 70% trong số họ lại có trình độ học vấn cao.

Chuyên gia cho rằng nhờ nhấn mạnh vào các vấn đề kinh tế - xã hội thay vì đòi ly khai hay yêu cầu quyền lợi cho một nhóm thiểu số cụ thể đã giúp phong trào sinh viên thu hút được nhiều người tham gia trên khắp đất nước. Staniland kết luận: “Đối mặt với thành phần biểu tình, chính phủ 3 nước không có gì có thể lấy làm đòn bẩy đối chọi, nhất là khi xã hội còn đầy rẫy bất bình đẳng còn kinh tế thì lại trì trệ.”

Lợi thế của Gen Z

Rumela Sen, chủ nhiệm chương trình Thạc sĩ Quan hệ Quốc tế tại Đại học Columbia hiện nghiên cứu về xung đột nội địa và chính quyền của nhóm bất mãn chính quyền tại Nam Á, cho rằng: “Khi nhìn thấu nỗi giận dữ của phía biểu tình, ta có thể thấy niềm hy vọng mãnh liệt, dân chủ về một nền chính trị cho mọi người, một nền kinh tế công bằng, và một chính phủ biết đứng ra chịu trách nhiệm sau khi được nhân dân bầu ra.”

Theo Sen, dân số trẻ Nam Á không chỉ tiếp cận mà còn thành thạo Internet nên có thể lợi dụng các nền tảng trực tuyến “để dễ dàng kết nối, tổ chức hoạt động, và thể hiện bản thân”. Động thái chặn Internet hay các nền tảng chỉ khiến chính phủ gậy ông đập lưng ông.

Sen chia sẻ: “Gen Z tại Nepal không thể làm ngơ trước lối sống hào nhoáng và cơ hội du học của tầng lớp con cháu lãnh đạo tinh hoa, bởi chúng như cuỗm mất tương lai của họ. Có thể nói sự phẫn nộ đạo đức là chính đáng - giới trẻ căm phẫn thế hệ đi trước đã cướp đi tương lai của mình. Các khẩu hiệu về bình đẳng, tương lai, việc làm kết hợp với sự am hiểu về mạng xã hội đã giúp các phong trào biểu tình có lợi thế hơn nhóm tinh hoa truyền thống.”

Các nhóm biểu tình có học hỏi lẫn nhau?

Đám đông chụp lại khoảnh khắc hỗn loạn trước toà quốc hội hôm 09/9. Được biết 19 người đã thiệt mạng trong cuộc biểu tình chống lại tình trạng chính phủ tham nhũng này - Ảnh: Adnan Abidi / Reuters

Jeevan Sharma, nhà nhân chủng học chính trị chuyên về khu vực Nam Á hiện đang nghiên cứu tại Thủ đô Kathmandu của Nepal, cho biết phong trào biểu tình tại 3 nước học hỏi lẫn nhau và từ những đợt biểu tình do giới trẻ ở các nước khác dẫn đầu như tại Indonesia hay Philippine.

Sharma nhận định: “Người trẻ tại Nepal chứng kiến và theo dõi sát sao các vụ biểu tình tại Sri Lanka và Bangladesh.” Ông quan sát thấy phong trào chính trị do Gen Z dẫn đầu không nổi lên một cách độc lập mà đều bắt nguồn từ thái độ bất mãn đối với giới lãnh đạo quốc gia. Staniland tán thành quan điểm trên: “Chắc chắn các phong trào này luôn dõi theo, học hỏi, và truyền cảm hứng cho nhau.”

Theo Sen, những chiến lược biểu tình tại Nepal và nhiều vùng khác như sử dụng hashtag hay tổ chức vận động phi trung ương có thể là xu hướng mới trong làn sóng biểu tình qua kênh trực tuyến.

Câu hỏi đặt ra bây giờ là: Cuộc biểu tình tiếp theo sẽ nổ ra tại đâu?

Theo Al Jazeera