Ngày xửa ngày xưa dưới chân núi nọ có một anh nông dân nghèo sống với người mẹ già goá bụa. Tuy chỉ có mảnh đất nhỏ trồng trọt đủ ăn qua ngày, họ vẫn là những người hiền lành, chất phác, và hạnh phúc.
Lãnh chúa nơi họ sống, Shinano, vô cùng chuyên quyền. Là một chiến binh, hắn ghét những gì gợi hắn nhớ đến sự yếu đuối, bệnh tật. Vì vậy, hắn lệnh cho toàn bộ lãnh địa của mình phải làm sao cho những ai già yếu tất thảy phải chết hết. Vậy là người người nhà nhà nhẫn tâm bỏ mặc các thành viên cao tuổi trong gia đình. Anh nông dân nghèo hết mực yêu quý kính trọng mẹ mình. Lệnh từ lãnh chúa khiến anh lo lắng tột bậc. Thật ra những người khác cũng thở dài trong vô vọng và buộc phải chọn con đường ra đi êm ái nhất cho những người già chứ không một ai dám làm phật ý tay lãnh chúa.
Cụ bà bơ vơ dưới ánh trăng - Tranh: Tsukioka Yoshitoshi
Hôm đó, khi mặt trời khuất núi, anh nông dân về nhà, lấy gạo vo rồi đem nấu. Đoạn anh rang khô cơm đã chín, cho vào một mảnh khăn vuông, gói lại rồi buộc quanh cổ. Anh cũng cho nước ngọt vào cái bầu hồ lô giắt ngang lưng. Chuẩn bị xong xuôi, anh dìu bà mẹ ốm yếu cõng trên lưng, chật vật leo từng bước lên sườn núi dốc. Con đường hẹp mà dài lại có nhiều ngả rẽ do các tay thợ săn và tiều phu lên đây kiếm sống. Hai người bị lạc không ít lần nhưng anh nông dân chẳng hề nao núng bỏ cuộc. Không phải lối này thử lại lối khác, cứ thế mà anh bước tiếp về trước. Đích đến của anh là đỉnh đồi trọc Obatsuyama, nơi trai trẻ trong làng “bỏ người già ở lại”.
Người mẹ tuy mắt đã yếu vẫn nhận ra con mình mò mẫm mệt nhọc từ đường này sang lối khác, vậy nên cũng lo lắng khôn nguôi. Biết rằng con trai không thông thuộc địa hình nên nếu xuống núi ban đêm sẽ rất nguy hiểm, bà ngắt vội các nhánh cây bên đường rồi cứ một đoạn lại thả một nắm xuống đất. Vậy là chỗ anh nông dân đi qua cứ cách một khoảng lại có một nhúm nhành cây làm dấu.
Cuối cùng, cả hai đã lên đến khoảng trống trên đỉnh núi. Thổn thức trong lòng, anh nông dân đặt mẹ cùng gói cơm và bầu nước xuống, thực hiện nghĩa vụ cuối cùng của anh đối với bà. Anh vội gom lá thông quanh đó làm thành chiếc đệm rồi cõng mẹ ngồi lên. Anh choàng khăn ấm quanh cổ mẹ rồi mắt rưng rưng mà nói lời từ biệt.
Hiểu được nỗi khổ tâm của con mình, bà mẹ dạt dào tình cảm run run dặn dò con lần cuối: “Hãy nhìn rõ con nhé. Đường xuống núi đầy ắp gian nguy. Nhìn thật kỹ và men theo các nhúm cành khô, con sẽ lần ra nơi an toàn dưới chân núi.” Người con ngỡ ngàng nhìn lại con đường sau lưng mình, rồi khuỵu người quỳ rập đầu xuống đất, nói lớn: “Ôi, mẹ yêu quý của con! Con xin lỗi. Con sẽ không để mẹ lại nơi đây. Đi, đi với con xuống núi, men theo những cành cây khô. Có chết con cũng cam lòng.”
Nói xong anh lại dìu mẹ lên lưng, nhưng bây giờ bỗng bà nhẹ nhõm đến lạ. Nhờ ánh trăng mà anh cõng mẹ xuống núi, men theo đúng những đám cây khô mẹ đã làm dấu. Xuống được căn nhà xập xệ, anh nhớ ra dưới sàn bếp có một hầm nhỏ trữ đồ ăn. Căn hầm này thường xuyên bị rơm rạ phủ lên nên rất khó thấy. Vậy là anh giấu mẹ dưới đó, thi thoảng đưa đồ xuống cho bà ăn, đưa nước cho bà uống, cứ vậy mà nơm nớp lo sợ ai đó sẽ phát hiện ra bà.
Thời gian thấm thoắt thoi đưa, anh dần cảm thấy vui vì mẹ được an toàn. Thế rồi một ngày, tay lãnh chúa lại giở chứng phái người đi thị uy sức mạnh. Hắn cho truyền người dân trong lãnh địa làm sao thì làm, phải nộp cho hắn một sợi dây làm từ tro. Vậy là ai nấy trong vùng đều hoảng loạn. Lời lãnh chúa ai mà dám cãi, nhưng cả cái Shinano này đào đâu ra đủ tro tết thành dây bây giờ? Một tối kia, anh nông dân vì lo lắng tột độ mới buột miệng nói về yêu sách của lãnh chúa. Bà mẹ dưới hầm nghe được liền nói vọng lên: “Gượm đã! Ta sẽ nghĩ ra cách.” Ngày hôm sau, bà nảy ra ý tưởng rồi dặn dò: “Con làm dây bện bằng rơm, căng nó qua mấy tảng đá phẳng, chờ đến đêm nào lặng gió mà đốt.” Anh nông dân tập hợp mọi người lại làm đúng theo lời mẹ. Khi ngọn lửa tắt ngấm, hiện ra trước mắt họ là đoạn dây hoàn hảo làm từ tro.
Tay lãnh chúa nhận được dây tro thì tấm tắc khen cậu trai trẻ tuổi mà thông minh hơn người. Anh nông dân nghe vậy, không thể chịu nổi, đành nói thẳng: “Thôi thôi! Tôi xin nói sự thật luôn!” Đoạn anh rập đầu trước tên lãnh chúa kể ra hết mọi sự tình từ chuyện cõng mẹ lên núi rồi đưa mẹ xuống giấu trong căn hầm, xong nghe bà bày kế cho làm dây tro. Nghe hết câu chuyện, lãnh chúa trầm ngâm một hồi lâu, xong ngẩng đầu lên nói: “Vậy thứ Shinano cần không chỉ là sức mạnh tuổi trẻ. Thì ra ta đã quên mất câu châm ngôn: Gừng càng già càng cay!” Chính khoảnh khắc đó, y bãi bỏ yêu sách hết sức tàn nhẫn của mình. Câu chuyện này được lưu truyền cho muôn đời sau, trở thành huyền thoại lúc nào không ai hay.
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)