Trong khi các kiến trúc sư tìm cách chế ngự thiên nhiên, Du Khổng Kiên lại muốn thiên nhiên làm chủ.
Khi bão mạnh xảy ra ngày một thường xuyên và nhiều thành phố hiện đại chật vật tìm cách chống chọi ngập lụt, một kỹ sư cảnh quan và đô thị người Trung Quốc thay vì đưa ra các giải pháp công nghệ cao ứng dụng bê tông lại phó mặc mọi thứ cho tự nhiên.
Turenscape hợp tác với hãng Arsomsilp Community & Environmental Architect và quân đội Thái Lan biến xưởng sản xuất thuốc lá cũ thành đầm nhân tạo với các đảo nhỏ - Ảnh do CLF cung cấp
Hơn 10 năm qua, ông Du cùng hãng Turenscape của mình đã thiết kế nhiều “thành phố bọt biển” có thể hút và trữ nước từ mưa bão trước khi từ từ trả chúng lại môi trường. Các dự án bao gồm xây công viên, tái tạo vùng đầm lầy, lắp đặt vườn mưa và các vỉa hè thấm hút,…
Turenscape đã cải tạo một trại cá ô nhiễm cùng khu vực xả thải tro than tại Nam Xương, tỉnh Quảng Tây, thành “rừng nổi” mang tên Công viên Ngư Vĩ rộng 50 héc-ta. Các đảo nhỏ trồng thuỷ sam và hai loại bách khác nhau nhằm điều hòa nước mưa bão và cung cấp môi trường sinh sống cho muông thú - Ảnh do TCLF cung cấp
Theo ông Du, các giải pháp liên quan đến bê tông hay đường ống dẫn nước từ khu vực ngập úng sang chỗ khác đều có chung các nhược điểm: đắt đỏ, thiếu linh động, cần bảo trì thường xuyên. Trái với những gì ta nghĩ, các giải pháp như vậy có thể làm khu vực dễ bị ngập hơn trong tương lai. Ông Du so sánh những thành phố sử dụng hệ thống chống ngập phổ biến hiện nay với một người có mạch máu vón đặc; nếu máu đông khiến mạch khó lưu thông và gây nhồi máu cơ tim, hệ thống cống rãnh bị tắc, nghẹt cũng sẽ gây ra nhiều hậu quả khôn lường: “Nhiều người lầm tưởng chỉ cần đắp đê cao lên là chống được ngập lụt, hoặc chỉ cần xây đập cao và bền hơn là bảo vệ được thành phố. Chúng ta nghĩ mình có thể tay không điều khiển nước; đó là một sai lầm tai hại…”
Ông đề xuất dành ra một khoảng đất có khả năng để nước thẩm thấu và cho cây cối sinh trưởng mà không cần tốn công chăm sóc quá nhiều. Khi trời mưa, đất và cây cỏ sẽ hút nước mưa lại, giữ cho phần lớn (hay thậm chí là toàn bộ) lượng nước đó không tràn ra làm ngập chỗ khác. Phần nước dư chưa được thấm hút ít nhất cũng được hệ thống rễ làm chậm lại chứ không trôi tuột đi, chảy lan ra diện tích lớn.
Turenscape đã lên kế hoạch và bắt tay vào thiết kế hơn 10.000 dự án tại 250 thành phố lớn nhỏ khắp thế giới, hơn 1.000 trong số đó đã hoàn thành, phần lớn ở Trung Quốc đại lục. Kể từ khi quốc gia Đông Á này tích hợp sáng kiến trên vào chính sách quy hoạch đô thị toàn quốc vào năm 2015, hơn 70 thành phố tại đây đã ứng dụng cơ chế “thành phố bọt biển” (TPBB). Được biết các chương trình này do nhiều đơn vị khác nhau đảm nhận chứ không chỉ có mỗi Turenscape.
Ngập lụt ngày một trở thành vấn đề được quan tâm nhiều tại Trung Quốc. Chủ tịch Tập Cận Bình vào tháng 6/2024 nói nỗ lực kiểm soát lụt “ngày càng nhọc nhằn”. Theo báo cáo 2021 của Ngân hàng Thế giới, 641 trong số 654 đô thị lớn nhất Trung Quốc phải đối mặt với ngập lụt thường xuyên. Nguyên do thường được viện dẫn là tình trạng đô thị hoá quá mức, biến các thành phố thành lòng chảo không cho bất kỳ lượng nước nào rút được ra bên ngoài.
Người dân đi dạo trong Công viên Ruy-băng Đỏ tại Tần Hoàng Đảo, tỉnh Hà Bắc - Ảnh do TCLF cung cấp
Ác mộng lũ lụt tại Trung Quốc hoá thành hiện thực vào mùa hè vừa qua. Trong tháng 6, nhiều tỉnh lỵ phía nam bị lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng sau các cơn mưa trút nước, khiến hàng nghìn người phải sơ tán. Đến tháng 7, nhiều khu vực trung tâm báo động tình trạng khẩn cấp khi cầu sập làm chết hàng chục người, thành phố nhấn chìm trong biển nước. Cứu hộ khi ấy tức tốc chạy xuồng tìm kiếm những người kẹt lại trong nước lũ.
Song, những thảm hoạ vừa qua cho thấy giới hạn của các TPBB? Hay là bằng chứng hùng hồn kêu gọi cần mở rộng mô hình này hơn? Đó vẫn còn là cuộc tranh cãi chưa thấy hồi kết.
Các đô thị Trung Quốc “chưa đủ thấm hút”
Mong muốn của kiến trúc sư Du là thay vì các giải pháp cơ sở hạ tầng đồ sộ thường được chính phủ hướng tới và được các công ty xây dựng khuyến nghị thì nên đi theo quy mô nhỏ hơn, có phần tiết kiệm hơn. Chẳng hạn chương trình TPBB ở Vũ Hán có phí tổn thấp hơn 4 tỷ tệ (RMB), hay khoảng 550 triệu USD, so với giải pháp bê tông hoá, theo bản tóm tắt chính sách do Đại học Leeds ở Anh công bố.
Muốn thiết kế thành công, một TPBB phải xem xét đến địa điểm, địa hình, lượng mưa, loại thực vật phù hợp, và cả nhu cầu của người dân sở tại. Có thể nói đây là giải pháp đo ni đóng giày cho từng nơi cụ thể chứ không phải ép khuôn cào bằng.
Tại Đảo Hải Nam chẳng hạn, Turenscape đã cải tạo đê chắn sóng xi-măng cùng trại nuôi cá và bãi xả thải gần đó để đê có thể hấp thụ được lực sóng, làm thành vùng đệm bảo vệ khu thương mại gần đó khỏi bị lụt lội.
Phần đê sau khi sửa chữa đã có thêm các bồn đất có thể trồng cây, trong khi hồ và rãnh thoát nước trại cá cũ được cải tạo thành rừng ngập mặn. Các không gian xanh, thoáng khí ở vòng trong có tác dụng làm chậm tốc độ nước chảy và hấp thụ các cơn sóng cồn. Theo Turenscape, mô hình này đã che chắn được nhiều cơn bão trong 2 năm qua.
Nghiên cứu do Du và đơn vị của ông thực hiện cho thấy nếu 20-30% đất nội thành được dành riêng cho quy hoạch TPBB, cả thành phố sẽ không phải lo về vấn đề ngập lụt nữa. (Tuy nhiên, nếu toàn bộ khu vực quanh thành phố bị ngập thì dự án của ông khó có thể hấp thụ hết lượng nước lớn này). Turenscape khẳng định chỉ 1 héc-ta đất “bọt biển” có thể làm sạch hơn 700 tấn nước bị ô nhiễm, khiến cho nó an toàn đến mức có thể bơi được.
Song, nhiều chuyên gia chỉ ra TPBB đã gặp khó khi lượng mưa vượt ngưỡng 200 mm/ngày. Một ví dụ có thể kể ra là Mai Châu, Quảng Đông. Tuy đây được công nhận là TPBB nhưng có thị trấn trong vùng vẫn xảy ra ngập lụt diện rộng sau khi đón nhận lượng mưa 369,3 mm/ngày trong mùa hè vừa qua, theo tờ Global Times. Được biết Turenscape không thực hiện bất cứ dự án nào tại thành phố này.
Công viên Đầm Đông Ngạn là một dự án của Turenscape ở Tam Á, Đảo Hải Nam - Ảnh do TCLF cung cấp
Faith Chan, Giáo sư khoa học địa lý tại Đại học Nottingham phân hiệu Ninh Ba, Trung Quốc, từng nhận định các chương trình TPBB có thể “giảm thiểu” tác động của một cơn mưa vừa và nhỏ, nhưng “chịu thua trước những cơn mưa lớn”. Theo ông, phải kết hợp các dự án “bọt biển” với cơ sở hạ tầng “cứng rắn hơn” như đê điều thì mới có cơ may ứng phó với vấn đề lượng mưa vượt ngưỡng: “Ta cần dung hoà cả hai biện pháp mới có thể giúp đô thị vũng chãi hơn. Không nên chỉ chọn cái này bỏ cái kia.”
Khi được hỏi liệu các trận lụt lội gần đây có đi ngược lại những lời ông tự khẳng định hay không, Du thừa nhận TPBB vẫn có khả năng không thấm hút hết nước nếu không được thiết kế hay xây dựng kỹ càng hay nếu lượng mưa đạt mức cực đoan. Song, ông cam đoan: “Ngập lụt chỉ xảy ra ở những nơi thiếu tính thấm hút. Chỉ cần thêm các dự án “bọt biển” tại những nơi đó là giải quyết được vấn đề.”
Không chỉ ngăn ngừa lũ lụt
Không chỉ giảm thiểu ngập lụt, TPBB còn được cho là có nhiều lợi ích khác. Giáo sư Chan cho rằng các công viên thấm hút có thể giúp hạ nhiệt môi trường đô thị, giải quyết vấn đề thiếu nước, và khiến cư dân cảm thấy thoải mái hơn: “Chính phủ mong muốn phục hồi môi trường và… cải tạo hệ sinh thái thành thị. Nhưng không chỉ có thế, họ còn muốn… thu và sử dụng nước mưa vì ở nhiều nơi, nước cực kỳ khan hiếm.”
Mặt đất sét cứng nơi xưởng thuốc lá cũ toạ lạc được tưới ngập nước để tạo thành môi trường thấm hút, ít phải tưới tiêu, canh giữ vào mùa khô - Ảnh do TCLF cung cấp
Tại Vũ Hán, nơi có hơn 380 dự án “bọt biển” - từ vườn đô thị, công viên, cho đến mảng xanh - có tác dụng hút và điều hướng lượng nước mưa qua các hồ nhân tạo, chất lượng không khí và độ đa dạng sinh học được đánh giá là cải thiện đáng kể sau khi các dự án hoàn thành. Nhiệt độ tại Công viên Sông Dương Tử cũng giảm đi nhờ 45.000 cây và các thảm thực vật hấp thụ khoảng 724 tấn carbon mỗi năm.
Turenscape ươm trồng 5.600 hạt giống của khoảng 360 loài thực vận bản địa, gồm cả những cây thân gỗ chuyên sinh sống tại lưu vực sông trung tâm Thái Lan. Vun đắp môi trường nơi cây cỏ địa phương có thể sinh sôi phát triển, Turenscape muốn để Mẹ Thiên nhiên quyết định những loài nào sẽ bám rễ tốt nhất - Ảnh do TCLF cung cấp
Đây có thể là lý do nhiều quốc gia khác ngoài Trung Quốc tìm đến dịch vụ của ông Du. Như ở Thái Lan, Turenscape đã cải tạo nền xi măng của một nhà máy sản xuất thuốc lá cũ thành vùng đầm lầy với các đảo nhỏ. Hoàn thành năm 2022 và là dự án hợp tác với quân đội Thái Lan cùng hãng Arsomsilp Community & Environmental Architect tại địa phương, Công viên Rừng Benjakitti không những thấm hút được hơn 87.000 tấn nước mưa bão từ khu vực xung quanh trong mùa mưa mà còn trở thành điểm du lịch thú vị đối với cả du khách nước ngoài lẫn địa phương.
Năm 2023, Du Khổng Kiên được Quỹ Cảnh quan Văn hoá (TCLF) trao tặng Giải Oberlander trị giá 100.000 USD nhờ các công trình tiên phong. Elizabeth Mossop, Chủ tịch uỷ ban trao giải, cũng là trưởng khoa Khoa Thiết kế, Kiến trúc, và Xây dựng thuộc Đại học Công nghệ Sydney, phát biểu: “Ông Du là một trong những cá nhân tiên phong, và Turenscape là một trong những dịch vụ đầu tiên khai phá ý tưởng thấu hiểu và tận dụng các chu trình tự nhiên, để cảnh quan “giúp” ta làm sạch nước, giảm thiểu ngập lụt, hạ nhiệt đô thị, và ổn định các tầng đất yếu.”
Du khách đang tản bộ trên đường nhỏ xuyên qua Công viên Ngư Vĩ tại Nam Xương, tỉnh Quảng Tây - Ảnh do Quỹ Cảnh quan Văn hoá TCLF cung cấp
Bà cũng tuyên dương công trình của Du khá độc đáo so với những người cùng thời so về quy mô và tác động: “Hiểm hoạ đến từ biến đổi khí hậu cũng như tình hình khí hậu ngày càng thất thường là mối bận tâm hàng đầu của chúng ta hiện nay. Tuy đúng là ta biết cách đối phó với hầu hết các vấn đề nói trên và có sẵn thông tin dữ liệu trong tay, tiến độ thực hiện vẫn còn đình trệ vì bị các yếu tố chính trị, xã hội, và văn hoá kéo lại.”
Tương tự Du, bà Mossop thừa nhận điểm yếu lớn nhất của TPBB là các dự án thế này chưa được thực hiện trên quy mô rộng lớn: “Tôi thấy hụt hẫng khi dường như mình đã tìm ra lời giải nhưng lại chẳng thể làm được gì… Nếu được nhân rộng, ý tưởng này có thể giải quyết nhiều vấn đề nóng sốt hiện tại.”
Huỳnh Trọng Nhân
(Lược dịch)